Í grein í Morgunblaðinu síðastliðinn þriðjudag fór Stefán Már Stefánsson, lagaprófessor, ágætlega yfir að ákvörðun um málsókn mætti ekki ráðast af tilviljun eða einhverju öðru en því að líkur standi til sakfellingar fyrir lögbrot þar sem eitt er látið yfir alla ganga. Í sama blaði birtist grein eftir Ögmund Jónasson, innanríkisráðherra, þar sem hann færir rök fyrir því að það hvernig staðið var að atkvæðagreiðslu um landsdómsmálið hefði breytt eðli málsins. Það hefði tekið á sig „afskræmda flokkspólitíska mynd”. Ég er sammála mati prófessorsins og ráðherrans.

Eðlilegra hefði verið að greiða atkvæði um tillögu þingmannanefndarinnar í heild og hugsanlegar breytingatillögur. Ólíklegt er að niðurstaðan hefði þá orðið sú sem raun varð.

Það þarf því ekki að koma á óvart ef margir þeirra þingmanna sem studdu tillögu nefndarinnar styðja ekki hina tilviljanakenndu (eða pólitísku-) niðurstöðu og telja rétt að endurskoða hana. Við það bætist að margt nýtt hefur komið í ljós varðandi málið frá því að Alþingi tók ákvörðun um málshöfðun. Landsdómur hefur þegar vísað frá veigamestu ákæruatriðunum.

Afskipti af dómstólum

Nokkrir þingmenn hafa haldið því fram að tillaga um að falla frá málshöfðuninni gegn Geir H. Haarde sé ekki þingtækt eða borið fyrir sig að málið sé komið úr höndum Alþingis og Alþingi eigi ekki að skipta sér af störfum dómstóla. Það á ekki hvað síst við um þingmenn sem beittu sér fyrir því að Alþingi gerði einmitt það í öðrum málum (þar sem það var afar óviðeigandi).

Málið er augljóslega þingtækt eins og fram kemur í mati lögfræðings Alþingis og annarra sérfræðinga sem um það hafa fjallað. Jafnframt er umræðan um að Alþingi megi ekki skipta sér af málinu fráleit. Í fyrsta lagi er Alþingi ákærandinn í málinu og eðli málsins samkvæmt aðili þess frá upphafi til enda. Í öðru lagi er sérstaklega kveðið á um það í lögum um landsdóm að saksóknari og þingið skuli hafa samráð um framgang málsins.

„Orðræði”

Við bætist hin ríkjandi tilhneiging til að stjórna þjóðfélaginu í krafti orðræðunnar fremur en staðreynda. Á undanförnum árum hefur kveðið svo rammt að þessu að heita má að í landinu hafi ríkt „orðræði” í stað lýðræðis. Allt gengur út á að stýra umræðunni og beita þeim orðum og frösum sem hafa jákvæðasta og neikvæðasta merkingu í ríkjandi tíðaranda. Þannig eiga þeir sem gagnrýna tíðarandann á hættu að vera sakaðir um að „vilja ekki gera upp hrunið” eða að „verja samtryggingu flokkanna”. Það eitt að vera sakaður um slíkt nægir til að vera stimplaður andbyltingarsinni. Þeir sem duglegastir eru að bera upp slíkar ásakanir telja að með því upphefji þeir sjálfa sig og sanni sig sem réttsýna verði byltingarinnar. Stundum er þetta meira að segja sama fólk og áður var duglegast að tala máli þess fallna tíðaranda sem það fordæmir nú. Það getur verið auðvelt að sveiflast öfganna á milli en erfiðara að halda sig á miðjunni.

Jafnræði

Þeir ákæruliðir sem eftir standa í landsdómsmálinu varða samráð og fundahöld, það að ekki hafi verið stuðlað að minnkun bankakerfisins á árinu 2008 og að ekki hafi verið nóg gert til að reyna að flytja Icesave-reikningana í dótturfélag í Bretlandi. Það er athygli vert að á öllum þessum sviðum virðast núverandi stjórnvöld hafa brotið meira af sér en Geir H. Haarde er sakaður um að hafa gert samkvæmt ákærunni. Er eðlilegt að fyrrverandi forsætisráðherra sé ákærður en núverandi valdhafar sleppi? Núverandi forsætisráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, hefur lýst því yfir að hún telji lög um landsdóm úrelt fyrirbæri og þau beri að afnema sem fyrst. Með öðrum orðum, fyrst á að nota lögin til að ákæra pólitískan andstæðing en afnema þau að því búnu svo að þau nái ekki yfir þá sem á eftir komu. Jón Bjarnason fyrrverandi ráðherra í ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur spyr hvers vegna Jóhanna sleppi og minnir á hversu rík ábyrgð hennar var í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingarinnar þar sem hún sat í sérstakri ríkisfjármálanefnd fjögurra ráðherra.

Pólitísk ábyrgð

Andstaða við málshöfðun á hendur Geir H. Haarde og annarra ráðherra felur ekki í sér neina réttlætingu á störfum þeirrar ríkisstjórnar. Fyrir liggur að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingarinnar hélt illa á málum í aðdraganda efnahagshrunsins. Stjórnin hafði enda fært það í stjórnarsáttmála, að kröfu annars stjórnarflokksins, að ekki yrðu settar hindranir í veg útrásarinnar og bankanna. Ljóst mátti vera þegar vorið 2007 að í óefni stefndi og var það rætt ítrekað, m.a. á Alþingi. Bankarnir þöndust hins vegar áfram hratt út og það gerðu ríkisútgjöldin líka í hápunkti þenslunnar. Stefna ríkisstjórnarinnar var röng. En svo að sanngirni sé gætt ber þó að hafa í huga að sama ríkisstjórn stóð að setningu neyðarlaganna sem var afrek sem bjargaði í raun landinu frá algjöru hruni. Ráðherrar ríkistjórnarinnar bera pólitíska ábyrgð á góðum og slæmum ákvörðunum. Það virðist hins vegar ríkja mikill misskilningur, jafnvel hjá sumum þingmönnum, um að réttarhöld yfir fyrrverandi forsætisráðherra snúist um pólitíska ábyrgð. Spurningin á að snúast um hvort til staðar sé refsiábyrgð. Þegar menn telja hins vegar að pólitísk ábyrgð sé það sama og refsiábyrgð boða þeir pólitísk réttarhöld.

Stefna hefur áhrif

Menn verða að gera sér grein fyrir því að ólík pólitísk stefna hefur áhrif til góðs eða ills. Þau áhrif geta m.a. verið fólgin í miklu efnahagslegu tjóni eða miklum ávinningi. En ef það ætti að sækja stjórnmálamenn til saka fyrir það eitt að hafa rekið skaðlega stefnu þyrfti stöðugt að vera að rétta yfir hægri- og vinstrimönnum á víxl.

Félag Vinstri grænna í Reykjavík lítur á rétthöld yfir Geir H. Haarde sem uppgjör við frjálshyggjuna. Ef sú er raunin má þá eiga von á því að þegar núverandi ríkisstjórn fer loks frá völdum verði efnt til réttarhalda yfir ráðherrum hennar til að gera upp sósíalismann og það gríðarlega tjón sem hann hefur valdið samfélaginu á undanförnum árum? Hvar endar slíkt?

Flokkarnir

Strax í upphafi lýstu forystumenn stjórnmálaflokkanna því yfir að landsdómsmálið væri ekki flokkspólitískt. Það þyrfti hver og einn að gera upp við sjálfan sig. Þannig hefur það verið í mínum flokki. Nú berast hins vegar tilkynningar frá flokksfélögum stjórnarflokkanna á höfuðborgarsvæðinu þess efnis að fulltrúar flokkanna á þingi skuli allir sem einn greiða atkvæði gegn því að fallið verði frá landsdómsmálinu og tryggja að málaferlum verði haldið áfram.

Á hverju byggist sú afstaða að fulltrúum flokkana á þingi beri að fylgja ákveðinni flokkslínu um að halda málarekstrinum áfram? Hversu vel hafa félagsmenn í þessum flokksfélögum kynnt sér gögn málsins? Reyndar má sjá á yfirlýsingunum að afstaðan byggist ekki á gögnum málsins heldur því að réttarhöldin séu liður í að ,,gera upp hrunið” eða bregðast við ,,kröfu þjóðarinnar”. Stjórn Samfylkingarfélagsins í Reykjavík gekk raunar svo langt að hóta því að þingmönnum yrði skipt út við val á framboðslistum ef þeir hlýddu ekki skipunum Reykjavíkursellunnar.

Reyndar hafði forsætisráðherra riðið á vaðið í þessu efni. Þegar niðurstaða þingmannanefndarinnar um að ákæra bæri fjóra ráðherra lá fyrir spurðu fréttamenn Jóhönnu Sigurðardóttur hvort hún teldi að niðurstaðan myndi róa almenning. Hún svaraði: „Ég vona það. Til þess var þetta sett á laggirnar”

Eins og innanríkisráðherra hefur bent á er það hins vegar kolröng nálgun. Ég efast líka um að margir fulltrúar í þingmannanefndinni hafi verið sáttir við skilgreiningu forsætisráðherrans. Það er raunar móðgun við það fólk sem tók að sér að fara yfir málsgögn mánuðum saman að skilgreina það sem einhvers konar byltingarráð. Það er grundvallarmunur á því hvort menn byggja ákæru á því að það sé hið eina rétta samkvæmt lögunum eða á því að það sé vinsælt eða nauðsynlegur liður í byltingu. Hið fyrra snýst um að verja réttarríkið en hið síðara um að vega að því.

Í sögunni eru mörg dæmi um að fólk hafi verið dæmdir „til að róa almenning“. Maximilien Robespierre, kallaður „hinn óspillanlegi“, stýrði ógnarstjórn frönsku byltingarinnar eftir að Lúðvík XVI var settur af sem konungur. Hann sýndi ekki á sér mikið hik þegar kom að því að „gera upp við fortíðina“ og fáir hafa byggt vald sitt jafnrækilega á orðræðu tíðarandans. Frægt varð þegar hann sagðist lýsa því yfir með sorg í hjarta að dauðans alvaran væri sú að Lúðvík þyrfti að deyja svo að þjóðin gæti lifað.

Telji ráðherrar að landsdómsmálið snúist um að róa almenning ættu þeir þó e.t.v. frekar að hafa í huga aðra fræga setningu Robespierres sem komst að raun um að „byltingin át börnin sín“

(Greinin birtist í Morgunblaðinu 20. janúar 2012)

Það er þó mikilvægt að hafa hugfast að enn sem fyrr búa Íslendingar að meiri tækifærum en flestar aðrar þjóðir og með skynsamlegri stefnu má fljótt nýta þau tækifæri hratt og vel þjóðinni til heilla.

Vegið að grunnstoðunum
Það er verulegt áhyggjuefni að á sama tíma hefur verið vegið að helstu grunnstoðum samfélagsins og hvert tækifæri nýtt til að ala á sundrungu og tortryggni í stað þess að nýta það sem sameinar þjóðina sem grundvöll til að byggja á, en sá grundvöllur hefur verið óvenju sterkur á Íslandi.
Það er vitanlega auðveldara að ala á sundrungu og ósætti þegar illa gengur efnahagslega og fólk skynjar að jafnræði sé ekki tryggt í samfélaginu.
Almennt eru Íslendingar tilbúnir til að leggjast saman á árarnar og byggja upp af krafti ef þeim eru veitt tækifæri til þess. Þess vegna er það hlutverk stjórnvalda að ryðja hindrunum úr vegi og tryggja að eitt sé látið yfir alla ganga.
Þegar stjórnvöld á hinn bóginn skilgreina sig sem byltingarstjórn, viðhalda tortryggni og gera hvert mál að deilumáli til að réttlæta öfgastefnu er ekki von um árangur. Á undanförnum árum hefur verið vegið að öllum grundvallarreglum réttarríkisins. Í stað rökræðu um pólitíska stefnu einkennist stjórnmálaumræða af því að koma höggi á einstaklinga og flokka með ímyndarhernaði þar sem oft er býsna langt seilst.

Aðeins ein skoðun leyfð
Sífellt ber meira á ofríki „pólitísks rétttrúnaðar" þar sem aðeins ein skoðun er leyfileg og þeir sem voga sér að efast sæta árásum úr mörgum áttum samtímis. Frjálslyndi á því mjög á brattann að sækja en „réttsýnir byltingarmenn" fara hamförum og telja sér heimilt að beita öllum brögðum með vísan til „ástandsins" og vegna þess að „hér varð hrun". Fara þeir jafnvel fremstir í flokki við sem áður voru hvað ákafastir stuðningsmenn fyrirkomulagsins sem hrundi.

Slíkt gerist oft í samfélögum þegar harðnar á dalnum. En það þyrfti ekki að vera hart á dalnum. Tilhneiging öfgaafla til að nýta sér ástandið heldur aftur af þeim framförum sem við blasa ef skynsemin fær að ráða. Tækifæri Íslands eru gríðarleg ef vel er á haldið en ógnirnar eru líka miklar. Árið 2012 verður róstusamt, ekki hvað síst í Evrópu þar sem við blasir efnahagshrun og heimssögulegar breytingar. Íslensk stjórnmál og samfélagið allt verða því strax að ná sér upp úr tíðaranda hrunsins og hefja framsókn. Stjórnvöld þurfa að tryggja réttlæti í samfélaginu, bæta það tjón sem varð eins og kostur er og skapa framtíðarsýn.

Tækifærin
Mikill áhugi hefur verið á því að fjárfesta á Íslandi undanfarin ár enda aðstæður hér á margan hátt hagstæðar, sterkir innviðir, öryggi, hreint umhverfi, nægt hæft vinnuafl, umhverfisvæn orka, lágt skráður gjaldmiðill, fríverslunarsamningar við lönd um allan heim og svo mætti lengi telja. Án endalausra pólitískra hindrana væri búið að bæta kjör og skapa þúsundir starfa á Íslandi.

Enn má þó nýta kosti Íslands til að byggja upp atvinnu þótt aðstæður verði erfiðari með tímanum vegna þróunarinnar í Evrópu. Í þessu sambandi er staðsetning landsins allt í einu að verða mikill kostur frekar en galli. Siglingarleiðir yfir norðurskautið eru að opnast hraðar en nokkurn grunaði fyrir fáum árum. Áður en langt um líður gæti Ísland verið í miðpunkti mestu vöruflutningaleiða heims. Það myndi skapa meiri tækifæri en hægt er að rekja í stuttum pistli. Erlend ríki hafa þegar gert sér grein fyrir mikilvægi staðsetningar landsins á norðurslóðum og sýna Íslandi mikinn áhuga fyrir vikið.

Þær auðlindir sem mestur skortur er á í heiminum eru helstu auðlindir Íslendinga. Vatnsskortur er t.d. orðið slíkt vandamál sums staðar í Bandaríkjunum að komið hefur verið á fót sérstakri vatnslögreglu sem fylgist með því að vatni sé ekki sóað og sektar brotamenn. Borgir sem hafa gnægð hreins vatns auglýsa það sérstaklega og laða þannig að fjárfestingu. Ísland hefur álíka mikið af hreinu nýtanlegu vatni og Frakkland og Þýskaland og meira að segja töluvert meira en vatnalandið Finnland.

Fyrir fáeinum vikum voru birtar stórmerkilegar niðurstöður olíu- og gasrannsókna við Jan Mayen og á Drekasvæðinu. Þær vöktu meiri athygli í Noregi en á Íslandi enda þótt Norðmenn ráði þegar yfir gríðarlegum olíu- og gasauðlindum. Niðurstöðurnar bentu til þess að verulegar líkur væru á að miklar vinnanlegar auðlindir væru á svæðum sem tilheyra Íslendingum að meira eða minna leyti.

Hefjum sóknina á nýju ári
Hér hafa aðeins verið nefnd örfá dæmi um hvers vegna Íslendingar hafa fulla ástæðu til að vera bjartsýnir á framtíð landsins.

Verði ráðist í löngu tímabærar úrbætur í skuldamálum og tekin upp rökrétt skynsemisstefna við stjórn landsins geta Íslendingar staðið af sér þann efnahagslega jarðskjálfta sem á upptök í Evrópu, og mun skekja heiminn á komandi misserum, og byggt hér upp fyrirmyndarsamfélag raunverulegrar velferðar fyrir alla.

Ég óska landsmönnum öllum velfarnaðar á nýju ári.

Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Framsóknarflokksins

(Greinin birtist í Fréttablaðinu 31. desember 2011)

Fyrri stjórnin
Útrásin og vöxtur bankakerfisins sem Samfylkingin var dugleg að þakka sjálfri sér fyrir allt fram á haustið 2008 gekk ekki upp.

Fram til 2008 höfðu íslenskir kratar talið útrásina sitt helsta afrek enda þreyttust þeir ekki á að benda á að útrásin og vöxtur bankanna væri afleiðing af EES-samningnum og hefði ekkert með þáverandi ríkisstjórn að gera. Í mars 2007 áréttaði Björgvin G. Sigurðsson að kratar hefðu lagt grunninn að þenslunni (og notaði meira að segja það orð) með EES-samningnum en ríkisstjórnin hefði ekkert með það að gera og sérstaklega ekki Framsóknarflokkurinn.

Skömmu síðar komst Samfylkingin í ríkisstjórn. Þá var þenslan keyrð í botn og enn aukið á útrásina eins og sérstaklega hafði verið skráð í stjórnarsáttmálann að kröfu Samfylkingarinnar. Árangurinn af því var loks færður til bókar í níu binda rannsóknarskýrslu þar sem orðið »Samfylkingin« birtist oftar en önnur orð.

Seinni stjórnin
Næst tók við ríkisstjórn sem hefur innleitt vinstriöfgar sem ekki hafa sést síðan á millistríðsárunum. Þúsundir hafa hrakist úr landi og flokkur sem kennir sig við alþjóðahyggju hefur afrekað það að hrekja burt nánast öll erlend fjárfestingarverkefni og komið Íslandi á lista með þróunarlöndum vegna pólitísks áhættustigs. Skyldi engan undra þegar allir atvinnuvegir eru settir í uppnám og skattar hækkaðir 100 sinnum á tveimur árum. Tilraunir til að færa »alþjóðasamfélaginu« (þ.e. erlendum bönkum) gjafir á kostnað íslensks almennings hafa gengið brösuglega. Ríkisstjórninni var gert ljóst hvað hún gæti gert við Icesave-samninginn (og svo var hún neydd til að gera það) og vogunarsjóðirnir sem fengu bankana endurguldu ekki gjafmildina. Forsætisráðherra gerði þá tilraun til að dreifa athyglinni með miklu áróðursútspili. Ráðherrann henti vinnu sáttanefndar flokksbróður síns um sjávarútveg í ruslið og leitaði í staðinn í efnahagskenningar Roberts Mugabe (og þó var sósíalistaflokkur Mugabe ekki félagi Samfylkingarinnar í alþjóðasamtökum jafnaðarmannaflokka eins og flokkar Mubaraks og Ben Ali). Sjávarútvegsstefnan fékk neikvæða dóma frá öllum sem lögðu á hana faglegt mat (og reyndar frá hinum líka) og hagfræðileg athugun leiddi í ljós að hún hefði kippt stoðunum undan grundvallaratvinnugrein þjóðarinnar og valdið samfélaginu gríðarlegum skaða.

Afraksturinn
Afrakstur Samfylkingarinnar í ríkisstjórn er því fyrst þensla og hrun og svo stöðnun í bland við pólitískar öfgar. Þetta hefur valdið mörgum kratanum vonbrigðum en þau vonbrigði eru þó ekkert við hliðina á stóra áfallinu. Áfallinu vegna málsins eina. Evrópusambandið er í fullkomnu uppnámi ef ekki upplausn. Enginn utan Íslands heldur því lengur fram að ESB geti lifað áfram í óbreyttri mynd. Krísan varð auk þess til að tjöldin féllu og ESB birtist í sinni raunverulegu mynd. Leiðtogar Þýskalands og Frakklands taka ákvarðanir fyrir restina, vikið er frá lögum sambandsins þegar það hentar hinum stóru en hinir smærri beittir blygðunarlausum þvingunum. Skuldirnar aukast, hagvöxtur dregst saman og atvinnuleysið eykst eins og það hefur gert frá því að evran var tekin upp.

Meira að segja sölupunktarnir tveir eru foknir út í veður og vind. Er ekki stutt síðan einhverjir voru að auglýsa lægri vexti og lægra matarverð með ESB? Nú sýna jafnvel kannanir Evrópusambandsins sjálfs að matvælaverð á Íslandi er með því lægsta í álfunni, sérstaklega þegar litið er til innlendra matvæla, og ef evrukrísan hefur sannað eitthvað er það það að sameiginlegur gjaldmiðill tryggir ekki sömu vexti. Verðtryggingin og óeðlilegur vaxtamunur gera þó íslenskum heimilum áfram erfitt fyrir. Núverandi forsætisráðherra taldi það lengi mesta forgangsmál stjórnmálanna að afnema verðtrygginguna. Ekki hefur það gengið eftir enda hætti allt að skipta máli nema evran og ESB. Eftir stendur afleiðing útrásar og þenslu og nú er stóra lausnin orðin að stærsta efnahagsvanda 21. aldar.

Lægsta planið
Það þarf því engan að undra að eitt og annað sé farið að bresta hjá áköfustu krötunum. Skjálftinn nú er meira en lausar skrúfur þoldu og afleiðingarnar birtast okkur daglega. Titringurinn er þó mestur hjá nokkrum ofstopakrötum sem gerast sífellt örvæntingarfyllri í viðbrögðum sínum við ástandinu. Nokkrir þeirra hafa í örvinglan lagst niður á allra lægsta plan stjórnmálanna og gengið svo langt að kalla þá sem hafa efasemdir um Evrópusambandsaðild þjóðernisöfgamenn. Einn af þeim sem reyna að spinna þennan þráð er Eiríkur Bergmann Einarsson Evrópuspekingur og, að því er virðist, blaðamaður á Fréttatímanum. Eiríkur tók risastökk í þessa ólánsátt þegar hann, í félagi við ritstjórn Fréttatímans, reyndi að bendla Framsóknarflokkinn við þjóðernisöfgastefnu. Það óþverrabragð byggðist að sjálfsögðu ekki á neinu í stefnu flokksins. Nei, tilraunin til að sverta flokkinn byggðist á því að íslenski fáninn hefði verið of áberandi á flokksþingi framsóknarmanna og því að félagar úr Ungmennafélagi Íslands hefðu sýnt þar íslenska glímu.

Misstu af einni öld
Þjóðrækni, þjóðleg gildi og trú á getu íslensku þjóðarinnar hafa allt frá upphafi verið einkenni Framsóknar rétt eins og friðarstefna, áhersla á vinsamleg samskipti við allar þjóðir og trúin á jafnræði allra manna. Þeir sem halda að tengsl Framsóknar og UMFÍ eða íslenskir fánar á flokksþingi flokksins séu eitthvað nýtt hafa misst af tæplega 100 ára sögu. Það er reyndar undarlegt að fólk sem steytir hnefann og syngur þjóðsöng Sovétríkjanna frá tíð Stalíns undir rauðum fánum skuli sjá ofsjónum yfir því þegar aðrir flagga íslenska fánanum. Og þó, e.t.v. er það rökrétt. Í Austur-Þýskalandi voru allir þeir sem grunaðir voru um skort á hollustu við kommúnismann og Sovétríkin kallaðir fasistar. Grunuðum fasistum fjölgaði svo eftir því sem molnaði undan kommúnismanum.

Grein Eiríks kemur í kjölfar greinar hans um ESB þar sem látið var í veðri vaka að samningamenn Íslands í viðræðum við ESB væru flestir algerir aular. Áhugasamir geta sannreynt að greinin vakti mikla undrun í samninganefndinni, ekki vegna aðdróttana í garð nefndarmanna, heldur fyrst og fremst vegna þess að þar á bæ þótti mönnum hún sýna umfangsmikla vanþekkingu á Evrópumálunum. Með hliðsjón af þjóðernisgreininni og þeirri vanþekkingu sem þar birtist á íslenskum stjórnmálum má þó líklega fullyrða að höfundurinn sé hlutfallslega vel að sér um Evrópumál.

Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Framsóknarflokksins

Greinin birtist í Morgunblaðinu 12. nóvember 2011.

Fyrir ári síðan stóðu, eins og nú, þúsundir manna á Austurvelli og mótmæltu á meðan forsætisráðherra flutti stefnuræðu sína. Þá hafði ríkisstjórnin lýst því yfir að hún væri búin að gera allt sem til stæði að gera til að bregðast við vanda heimilanna.

En eftir mótmælin ákvað forsætisráðherra að skipa nefnd. Nefndin fundaði vikum saman í Þjóðmenningarhúsinu. Niðurstaðan var að gera nánast ekkert umfram það sem fjármálafyrirtækin höfðu þegar lagt drög að sjálf. Þau gengu í raun lengra að eigin frumkvæði en stjórnvöld höfðu ætlast til.

Við þingsetningu í fyrradag afhentu fulltrúar Hagsmunasamtaka heimilanna forsætisráðherra undirskriftir 34 þúsund Íslendinga sem sem krefjast leiðréttingar á lánum heimilanna. Forsætisráðherra sagðist þá ætla að skoða málið og vilja komast að hinu rétta varðandi svigrúm bankanna. Komast að hinu rétta?

Veit forsætisráðherra ekki hvert svigrúm bankanna er? Eftir þrjú ár, eftir alla fundina í Þjóðmenningarhúsinu? Var það ekki þessi ríkisstjórn sem ákvað hvernig lánin yrðu yfirfærð? Hverjir ættu að vita betur hvert svigrúm bankanna er en ráðherrar ríkisstjórnarinnar sem stofnaði þá?

Þegar framsóknarmenn bentu á þá möguleika sem voru á að ráðast í almenna skuldaleiðréttingu í febrúar 2009 taldi forsætisráðherra ekkert svigrúm til þess og reiknaði hverja krónu sem kostnað fyrir ríkið. Samt var þá ekki búið að ákveða afskriftahlutfall lánanna.

Skýrsla fjármálaráðuneytisins um endurreisn bankanna sýnir að tekin var meðvituð ákvörðun um að afskrifa minna en tilefni var til og það voru ekki heimilin heldur erlendir kröfuhafar sem nutu ávaxtanna. Það svigrúm sem hefði átt að nýta til að færa niður skuldir heimilanna er nú þess í stað fært sem milljarða hagnaður í bókum bankanna og fer að lokum út úr þeim sem arður til erlendra vogunarsjóða.

Í stað almennrar skuldaleiðréttingar kaus ríkisstjórnin að búa til flókin sértæk úrræði sem hafa einfaldlega ekki virkað. Aðeins lítill hluti þeirra sem sótt hafa aðstoð til umboðsmanns skuldara hefur fengið lausn sinna mála. 110% leiðin er strax orðin að að minnsta kosti 130% leið vegna verðbólgu og vaxtahækkana og fjármálafyrirtæki forðast að beita sértækri skuldaaðlögun því að hún er of flókin í framkvæmd.

Fólkið sem stendur hér fyrir utan Alþingishúsið þarf almenna skuldaleiðréttingu, ekki sértækar bankaflækjur og tilsjónarmenn. Það verður að gefa fólki tækifæri á að vinna sig út úr skuldavandanum. Sé það ekki gert tapa allir.

Það verður líka að snúa við þeirri neikvæðu keðjuverkun sem heldur atvinnulífi á Íslandi í frosti.

Forsætisráðherra segist nú enn einu sinni ætla að búa til sjöþúsund störf. Í kosningaauglýsingum vorið 2009 sagðist Samfylkingin þegar vera búin að leggja grunn að 6000 nýjum störfum á næstu mánuðum. Hvenær koma næstu mánuðir á eftir apríl 2009? Enn hefur ekkert til þessara starfa spurst annað en endurteknar yfirlýsingar forsætisráðherra. Stundum eru störfin 2000, stundum 4000 en oftast 7000 og nú er bætt um betur því lofað er og öðru eins til viðbótar. 14.000 störf, væntanlega á næstu mánuðum, hvenær sem þeir koma.

En í stað þess að störfum fjölgi heldur fólk áfram að yfirgefa landið í leit að vinnu.

Og það eru ekki aðeins áformin um atvinnusköpun sem ekki hafa gengið eftir. Spár um hagvöxt standast ekki en þá er brugðist við með því að gera ráð fyrir enn meiri hagvexti í framtíðinni. Í sumar spáði forsætisráðherra 4-5% hagvexti á næsta ári. Nú stefnir í að hann verði um eitt og hálft prósent.

Jöfnuði í ríkisfjármálum er frestað hvað eftir annað og svo leyfir forsætisráðherra sér að bera afkomu ríkissjóðs nú saman við árið 2008, árið sem kostnaðurinn af hruni fjármálakerfisins féll á ríkið. Slíkur samanburður er ekkert annað en fölsun.

En þetta þyrfti ekki að vera svona. Eftir snarpa niðursveiflu fylgir yfirleitt tímabil fjárfestingar og hagvaxtar. Undanfarin ár hefur Ísland á margan hátt verið kjörlendi fyrir nýja fjárfestingu. Hér er mikið af hæfu vinnuafli, gjaldmiðillinn er lágt skráður, innviðir eru sterkir, auðlindir miklar og staðsetning landsins að verða kostur frekar en galli.

Enda hafa menn undirbúið tugi atvinnuskapandi verkefna með bæði innlendri og erlendri fjárfestingu. En ekkert verður úr því stjórnvöld standa í vegi fyrir allri fjárfestingu ýmist beint eða með stefnu, m.a. í skattamálum, sem hefur nú komið Íslandi á lista yfir lönd þar sem veruleg pólitísk áhætta fylgir fjárfestingum. Ísland er nú sett í flokk með Rússlandi, Egyptalandi og löndum Suður Ameríku í mati á pólitískri áhættu. Það er ekki að undra að fjárfesting sé í sögulegu lágmarki.

Eins og forsætisráðherra hefur sjálfur bent á hafa erlendir hagfræðingar, jafnvel nóbelsverðlaunahagfræðingar haldið því fram að Ísland hafi komist betur frá efnahagshruninu en önnur lönd. Þar vísa þeir þó fyrst og fremst í tvennt.

Annars vegar að Íslendingar skuli ekki hafa dælt fjármagni í gjaldþrota bankakerfi og hins vegar að sjálfstæður gjaldmiðill hafi gert Íslendingum mun betur kleift að bregðast við áfallinu en til að mynda Grikkjum, Portúgölum og Írum.

En hvað gera stjórnvöld með þetta tvennt? Alefli hefur verið beitt við að færa tap einkabanka yfir á almenning eftir að þeir voru komnir í þrot og í stað þess að nýta kostina við krónuna, sem vissulega hefur sína galla, er komið í veg fyrir að sú fjárfesting sem kostir hennar hefðu átt að skapa nái fram að ganga.

Við það bætist að Seðlabankastjóri ríkisstjórnarinnar og efnahagsráðherrar lýsa því yfir að gjaldmiðill landsins sé ónýtur og hér verði höft um fyrirsjáanlega framtíð.

Fjármálaráðherra flækir skattkerfið, breytir sköttum og hækkar þá hundrað sinnum og segist vera rétt að byrja.

Forsætisráðherra flytur þjóðnýtingarræður sem Vladimir Lenin hefði talið sig fullsæmdan af.

Fyrir vikið höfum við ekki nýtt þau tækifæri sem spruttu upp eftir hrun. Áhuginn er til staðar en alls staðar rekast menn á pólitíska veggi.

Virðulegur forseti.

Hverra er kreppan sem við erum að fást við í dag?

Er það kreppa ríkisstjórnar Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks þar sem núverandi forsætisráðherra var í sérstökum aðalráðherrahópi um efnahagsmál?

Ríkisstjórnar sem jók ríkisútgjöld meira en dæmi eru um í Íslandssögunni í hápunkti þenslunnar og brást ekki við hættuástandi sem blasti við, eins og frægt er orðið í níu bindum?

Er það kreppa ríkisstjórnanna þar á undan, eins og sumir vilja halda fram, vegna þess að þær komu ekki í veg fyrir að bankar nýttu sér gallaðar reglur evrópska efnahagssvæðisins til að byggja spilaborgir?

Eða er þetta löngu orðin kreppa ríkisstjórnar sem hefur staðið í vegi fyrir þeim tækifærum sem blasað hafa við en þess í stað lagt kapp á að tryggja vald sitt og innleiða pólitíska öfgastefnu sem hvergi hefur virkað?

Þegar síðustu þrjú ár eru skoðuð blasir svarið við. Hvað sem líður mistökum fyrri ára og áratuga og ýmsum réttmætum ábendingum um hvað betur hefði mátt fara og eigi betur að fara í framtíðinni, er sú staða sem samfélagið er í nákvæmlega núna afrakstur þessarar ríkisstjórnar. Hrunið var afleiðing af misnotkun gallaðrar frjálshyggju en núna erum við stödd í sósíalistakreppu.

Núverandi ástand er skapað af núverandi valdhöfum og er á ábyrgð þeirra. Það er afleiðing af skaðlegri efnahagsstefnu og aðgerðaleysi.

Ríkisstjórnin er hins vegar ekki reiðubúin til að taka ábyrgð á eigin gjörðum. Þess í stað reynir hún að láta umræðuna snúast um ábyrgð og stöðu Alþingis enda þótt minnihlutinn á þingi hafi ekkert að gera með þá stefnu sem hér er rekin.

Ég frábið mér að ríkisstjórnin reyni að gera þingmenn alla ábyrga fyrir misheppnaðri stefnu sinni og draga Alþingi niður með sér. Eða minnist þess einhver að þegar Jóhanna Sigurðardóttir var í stjórnarandstöðu og gagnrýndi aðgerðir stjórnvalda hafi hún talað um að ábyrgðin væri þingsins alls en ekki ríkisstjórnarinnar?

Það að ætla að gera alla ábyrga fyrir þeirri stefnu sem ríkisstjórnin knýr fram með góðu eða illu er óboðlegur og ólýðræðislegur málflutningur.

Framsókn hefur frá upphafi boðað allt aðra stefnu, sem hefur með tíð og tíma sannað gildi sitt. Við höfum síðastliðin tvö ár lagt fram fjölmargar tillögur til lausna. En þær hafa verið slegnar út af borðinu eða svæfðar í nefndum.

Nú ber svo við að forsætisráðherra, sem haldið hefur lengstu ræðu í 1081 árs sögu Alþingis og fjármálaráðherra sem er hefur líklega slegið öll met í samanlögðum ræðutíma kveinka sér undan því að þingmenn stjórnarandstöðu tali of mikið í nokkrum málum.

Hvað er átt við? Áttum við að tala minna um Icesave svo að hægt væri að þvinga í gegn samning sem hefði stóraukið skuldir ríkisins og kostað 40 milljarða á ári bara í vexti í erlendum gjaldeyri sem ekki er til?

Áttum við að tala minna um sjávarútvegsfrumvörpin sem ríkisstjórnin ætlaði að þvinga í gegn án þess að hafa lagt mat á efnahagsleg áhrif þeirra, frumvörp sem fengu ekki eina einustu jákvæða umsögn?

Áttum við að tala minna um gjaldeyrishöftin svo ríkisstjórnin gæti innleitt Austur-þýska fimm ára áætlun í gjaldeyrismálum?

Áttum við að tala minna um tilraun forsætisráðherra til að færa sér aukin völd, frumvarp sem formaður þingmannanefndarinnar um rannsóknarskýrsluna sagði ganga þvert gegn þeim stjórnkerfisumbótum sem þar var stefnt að og ráðherra í ríkisstjórninni sagði fela í sér harða valdbeitingu?

Við hvað er átt? Staðreyndin er sú að nánast öll mál ríkisstjórnarinnar fara í gegnum þingið mótatkvæðalaust. Á sama tíma fást frumvörp og tillögur stjórnarandstöðuflokkanna varla ræddar, sama hversu skynsamlegt innihald þeirra er.

Jóhanna Sigurðardóttir kvartaði sáran yfir því á árum áður að Davíð Oddsson notaði Alþingi sem afgreiðslustofnun fyrir framkvæmdavaldið. Það er kaldhæðnislegt að Jóhanna hefur nú sjálf fullkomnað afgreiðslukerfið.

Virðulegi forseti.

Nú þegar ríkisstjórnin stendur frammi fyrir afleiðingum þess sem hún hefur gert og ekki gert heyrist æ oftar spurningin: “Telja menn að staðan væri eitthvað betri ef aðrir væru við völd?” Svarið við þeirri spurningu er einfalt og stutt.

Svarið er já!

Já, staðan gæti verið miklu betri. Ef tillögum Framsóknar hefði verið fylgt undanfarin þrjú ár væri staðan allt önnur og miklu miklu betri. Og við getum sýnt fram á það.

Þá hefði samfélagið ekki tapað hundruðum milljarða að óþörfu við stofnun nýju bankanna. Skuldamál heimila og fyrirtækja væru komin í betra horf, almenningur og atvinnurekendur vissu hvar þeir stæðu, gætu gert áætlanir og væru byrjaðir að vinna sig úr þeim vanda sem eftir stæði.

Tugur fjárfestingaverkefna hefðu ekki glatast vegna aðgerða og aðgerðaleysis ríkisstjórnarinnar. Fyrirtæki gætu fjárfest og ráðið fólk til starfa. Fólk þyrfti ekki að flytja til útlanda frá vinum og ættingjum til að fá vinnu við hæfi.

Í tvö og hálft ár væri búið að vinna að losun gjaldeyrishafta með aðferðum sem framsóknarmenn lögðu til í byrjun árs 2009 en eru fyrst nú að komast til framkvæmda og þá aðeins að litlu leyti.

Plan ríkisstjórnarinnar er búið að fá sinn reynslutíma. Það er fyrir löngu orðið ljóst að það plan virkar ekki. Það er því ekki seinna vænna að fara að ræða plan B. Tækifærin eru óþrjótandi en því lengur sem við bíðum þeim mun erfiðara verður að nýta þau.

Góðir Íslendingar.

Við okkur blasa bæði ógnir og ómæld tækifæri.

En ógnin er smávægileg samanborið við þau gífurlegu tækifæri sem standa Íslandi til boða nú og í framtíðinni. Það eina sem við þurfum að gera er að nýta tækifærin. Byggja upp í stað þess að brjóta niður.

Til þess þurfum við stjórnvöld sem gæta hagsmuna landsins. Við þurfum stjórnvöld sem efla með íslensku þjóðinni kjark og von. Stjórnvöld sem veita stöðugleika og hafa skýra sýn á framtíðina. Stjórnvöld sem taka á skuldavandanum og hafa að leiðarljósi að byggja upp atvinnulíf og velferðarsamfélag á Íslandi á ný. Okkur tókst það á undraskömmum tíma á tuttugustu öldinni og okkur mun takast það aftur.

Það er engin ástæða til að Íslendingar geti ekki nú, eins og áður, fyllst bjartsýni og von. Viljinn er allt sem þarf. Og í raun eigum við að hafa meira en von. Við eigum að hafa trú. Óbilandi trú á bjarta framtíð Íslands.

Nafni og landi blaðamannsins, Wolfgang Schäuble fjármálaráðherra Þýskalands, skrifaði grein í sama blað þar sem hann færði rök fyrir því að það eina sem gæti bjargað evrunni væru aðhaldsaðgerðir í ríkisfjármálum.

Hvor hefur rétt fyrir sér?

Á sama tíma verður lánsfé stöðugt dýrara, veikari ríki þurfa að borga sífellt meira fyrir óhóflega lántöku og skuldabréf þeirra falla í verði. Evrópski seðlabankinn bregst við með því að kaupa ríkisskuldabréf í gríð og erg til að hækka verð bréfanna. Það er ekki í samræmi við lög og reglur Evrópusambandsins frekar en björgunarsjóðirnir, en látum það vera. Slíkt líkist því þegar fyrirtæki kaupa eigin hlutabréf til að halda verði þeirra uppi. Það getur reynst dýrt spaug eins og Íslendingar þekkja. Seðlabanki Evrópu safnar þannig bréfum sem aðrir vilja fyrir alla muni losna við. Þegar hann getur ekki lengur haldið uppi verðinu er viðbúið að hann sitji uppi með mun minni verðmæti en greitt var fyrir.

Heita kartaflan

Bankar eru enn í vandræðum þrátt fyrir ríkisaðstoð og yfirfærslu bankataps á evrópska skattgreiðendur. Síðastliðinn mánudag flutti Josef Ackermann, forstjóri Deutsche Bank, ræðu sem skaut mörgum skelk í bringu. Hann sagði að margir evrópskir bankar myndu ekki lifa það af að þurfa að uppfæra verðmat á ríkisskuldum. Verði skuldir ríkja lækkaðar falla bankarnir og það yrði dýrt fyrir ríkin.

Sjálfhelda

Alþjóðleg efnahagstengsl eru svo umfangsmikil að vandi Evrópu mun hafa mikil áhrif annars staðar eins og þegar hefur komið í ljós. Auk þess sitja mörg lönd utan Evrópu uppi með eigin vandamál en eru mörg hver betur í stakk búin til að ná sér aftur á strik en Evrópulöndin sem komin eru á sögulegt hnignunarskeið. Vonandi tekst að snúa þeirri þróun við en það verður ekki auðvelt.

Grímsstaðir á Fjöllum

Áhugi kínversks manns á að kaupa stóra íslenska jörð er áminning um þetta tvennt. Sem betur fer getur farið vel saman að efla tengslin við fjarlægar þjóðir og standa vörð um hinar mikilvægu auðlindir sé rétt að verki staðið. Hinn mikli áhugi Kínverja á Íslandi hefur vakið athygli erlendra fjölmiðla og hann kemur þeim ekki á óvart. Kínverjar gera sér grein fyrir hinum gríðarmiklu framtíðartækifærum landsins. Það er tímabært að Íslendingar fari að gera það líka.

Ráðstafanir

Gott en ekki nauðsynlegt.

Nú í lok vikunnar kemur Alþingi saman á ný. Ég hef reyndar mælst til þess nokkrum sinnum í sumar að þingið yrði kallað saman til að ræða ýmis mál sem tæplega þoldu bið. Þeirra á meðal er ríkisskuldakrísa Evrópuríkjanna sem aðeins er spurning hvenær en ekki hvort mun hafa áhrif hér á landi. Mikil umræða hefur eðlilega skapast um Evrópumál í sumar vegna þess vanda sem nú steðjar að fjármálalífi ESB ríkjanna og skoðanir manna eru ákaflega mismunandi. Svo mismunandi að Framsókn hefur nú orðið að sjá á eftir Guðmundi Steingrímssyni.

Það er auðvitað leitt að missa góðan mann úr þingflokknum en við Guðmundur ræddum saman og hann fór vel yfir ástæður sínar. Það er augljóst að hann hefur tekið ákvörðun sína að vel athuguðu máli og þetta er því miður niðurstaða hans. Eins og hann bendir sjálfur á er eðlilegt í stjórnmálum að menn finni sér þann vettvang þar sem þeir telja sig best geta komið sínum málum áleiðis. Um leið og ég óska Guðmundi velfarnaðar í framhaldinu og þakka honum kærlega fyrir samstarfið vonast ég til að hann beiti sér áfram með okkur í þeim málum sem falla að skoðunum hans.

Við verðum að setja fólkið og heimilin í forgang

En Evrópumál og flokkadrættir vegna þeirra eru ekki það sem Íslendingar, innan Alþingis og utan, þurfa að leggja höfuðáherslu á nú á haustmánuðum. Skuldavandi heimilanna er orðinn slíkur að vart verður við ráðið lengur. Það hlýtur að vera forgangsverkefni okkar allra að leysa fólkið í landinu úr böndum húsnæðisskulda og atvinnuleysis.

Árið 2009 var því spáð að nú, tveimur árum seinna, yrði botni kreppunnar náð og að heimilin og fyrirtækin í landinu myndu geta greint ljósið við enda ganganna. Í dag er það öðru nær. Atvinnuleysi mælist enn rúmlega 6 prósent, næstum jafn mikið og í upphafi árs 2009. Engar afgerandi lausnir bjóðast á húsnæðisskuldum heimilanna og ekki hefur verið ráðist í neinar almennar aðgerðir til skuldaniðurfellingar, sem kæmu þeim best sem mest þurfa á þeim að halda. Sú leið sem ríkisstjórnin boðaði eftir fjöldamótmæli í október 2010, hin svokallaða 110% leið, hækkar nú að líkindum í 130% leið vegna efnahagslegrar óstjórnar og óþarfra vaxtahækkana sem ekki sér fyrir endann á.

„Eftir tvö ár verður botninum náð.“

Þegar ríkisstjórnin tók við völdum 2009 bauð hún upp á að næstu tvö ár yrðu erfið en að þeim loknum yrði séð til lands, Tekið yrði á skuldavandanum, fjárhagur heimilanna myndi vænkast og atvinnulífið taka við sér. Í krafti þessa loforðs hefur fólkið í landinu þolað skattahækkanir og niðurskurð sem áttu að fjármagna erlend lán ríkisins og loka fjárlagagatinu. Þessi tvö ár eru liðin en gatið er enn risastórt. Þetta plan hefur ekki virkað. Nú í haust mun ríkisstjórnin samt aðeins bjóða heimilunum upp á meira af því sama. Meiri skattahækkanir. Meiri niðurskurður. Engin atvinnuuppbygging, engin fjárfesting og engin lausn á skuldavanda heimilanna.

Þeir sem gátu í tvö ár haldið rekstri heimilisins á floti með því að nýta ævisparnað sinn, með snemmbærri úttekt lífeyrissparnaðar eða með söfnun kreditkortaskulda eru nú þremur árum frá hruni komnir að enda vegarins. Það er ekkert eftir til að ná endum saman. Afborganir falla ógreiddar á gjalddaga, bankarnir ganga sífellt harðar fram í innheimtu þrátt fyrir fögur loforð um annað, daglegur rekstur heimilisins verður mjög erfiður og brátt ómögulegur. Fleiri og fleiri missa húsnæðið, fjárhagsvandinn legst sem mara á sambönd fólks og fjölskyldur flosna upp. Þetta má ekki halda svona áfram. Við sem vinnum í stjórnmálum verðum að átta okkur sameiginlega á því að heimilin þola ekki meira. Við verðum þora að viðurkenna að það er þörf á nýrri nálgun.

Verður hlustað á okkur í haust?

Framsókn lagði fyrir tveimur árum fram ítarlegar efnahagstillögur, þar á meðal tillögur um almenna skuldaniðurfellingu fyrir heimilin í landinu sem hefðu þá þegar getað snúið þessari þróun við. Á þær tillögur var ekki hlustað, reyndar voru þær barðar niður með offorsi af vinstri flokkunum. Skýrslan um endurreisn bankanna sem kom út í vor sýndi hins vegar að svigrúmið var til staðar en meðvituð ákvörðun var tekin um að láta kröfuhafa njóta þess í stað heimilanna.

Þetta má ekki gerast aftur. Framsókn mun á komandi þingi leggja krafta sína í að berjast fyrir aðgerðum í efnahagsmálum sem geta, verði á okkur hlustað í þetta sinn, snúið þróuninni við og gert fólki kleift að ná endum saman á ný. Við höfum þegar lagt fram á þingi ítarlegar tillögur um sókn í atvinnumálum, því heimilin munu ekki losna úr álögum skulda nema ráðist verði í markvissa atvinnuuppbyggingu. En sókn í atvinnumálum verður að fylgja stöðugleiki í efnahagsmálum svo hagur heimila og fyrirtækja nái að dafna og vaxa. Þetta tvennt er forsenda þess velferðarsamfélags sem við viljum og verðum að byggja upp á nýjan leik. Vinna, vöxtur, velferð. Það er leiðin út úr vandanum. Eina leiðin.

Það er mér mikill heiður að fá að halda ræðu á þessari merku hátíð á þessum mikla sögustað. Saga Hóla er samtvinnuð sögu landsins, sögu kirkjunnar, stjórnmála, efnahagslífs og fræða. Sú saga heldur áfram að verða til og endurspeglast meðal annars í Hólahátíð.

Á síðasta áratug tuttugustu aldar, eftir lok kalda stríðsins, ræddu fræðimenn hins vegar hvort mannkynssögunni væri lokið. Ekki með heimsendi heldur með því að samfélagsleg þróun hefði náð hinu eðlilega, jafnvel óhjákvæmilega, endamarki þróunarinnar. Francis Fukuyama, einn þekktasti fræðimaður heims á sviði stjórnmála og hagfræði skrifaði árið 1992:

„Það sem við erum hugsanlega að verða vitni að er ekki aðeins endalok kalda stríðsins, eða það að ákveðið tímabil sögunnar eftir seinni heimsstyrjöld sé nú liðið heldur lok mannkynssögunnar sem slíkrar: Það er; lokapunktur hugmyndafræðilegrar þróunar mannkyns og staðfesting þess að vestrænt frjálslynt lýðræði sé orðið hið endanlega fyrirkomulag mannlegs stjórnarfars“.

Þetta var ekki í fyrsta skipti sem kenningin um endalok sögulegrar þróunar var sett fram. Aðrir höfðu áður viðrað svipaðar hugmyndir hver á sinn hátt, til dæmis Thomas More á 16.öld, Georg Friedrich Hegel á 18. öld og Karl Marx á þeirri nítjándu.

Á þeim áratugunum framfara sem liðnir eru frá seinni heimsstyrjöld, og sérstaklega eftir lok kalda stríðsins, varð sú tilfinning ráðandi á Vesturlöndum að stöðugleikinn sem ríkt hefur í samfélögum Norður Ameríku og Vestur Evrópu sé nánast sjálfgefinn. Hann sé afleiðing línulegrar þróunar. Sú hugmynd að hlutir geti farið verulega úrskeiðis, innviðir samfélagsins geti brostið eða grunngildi þess umturnast hefur verið fjarlæg. Það hefur virst óhugsandi að hættulegar pólitískar öfgar gætu náð fótfestu á ný eða að vaxandi velferð gæti breyst í örbirgð.

Svo mikil var trúin á að Vesturlönd væru komin á æðra stig þróunar að margir töldu orðið óþarft að velta fyrir sér þeim hugmyndum sem lágu til grundvallar samfélagsgerðinni.

Og hagþróunin var talin komin á það stig að ekki væri lengur þörf á að framleiða áþreifanlegar vörur. Það væri nóg að stjórna markaðnum og stunda þjónustustarfsemi.

En þessa dagana er mikið umrót í heiminum. Efnahagslega er komið að skuldadögum og Bandaríkin, en þó sérstaklega þjóðir Evrópusambandsins, horfa fram á fall kerfis sem aldrei var sjálfbært. Á Íslandi birtist okkur dálítið sýnishorn af slíku hruni þótt það hafi ekki verið eins og það sem menn horfa nú fram á í Evrópu þar sem ríkin sjálf hafa verið lögð að veði í veðmáli sem virðist tapað. Framleiðslugeta Evrópu hefur fallið á meðan hún eykst annars staðar og ekki eru framleidd næg verðmæti til að standa undir þeim velferðarkerfum sem byggð hafa verið upp. Í ofanálag þarf svo að greiða fyrir þau lífsgæði sem tekin voru að láni á undanförnum áratugum.

Aðgerðir stjórnvalda vegna þessarar stöðu hafa mætt mikilli mótspyrnu, mótmælum og jafnvel óeirðum víða í Evrópu. Ljóst er að það mun ganga á ýmsu næstu árin.

Þegar efnahagslegar ógöngur riðu yfir Ísland varð það þjóðinni mikið áfall. Eðlilega fylgdi mikil reiði. Skaðinn af efnahagshruninu var umtalsverður og margir urðu fyrir verulegu tjóni. Hér ætla ég ekki að ræða hvað hefði átt að gera öðruvísi í efnahagsmálum. Ég ætla að ræða stærri skaða eða meiri hættu. Hættu sem reyndar tengist þróun efnahagsmála en birtist þó ekki augljóslega í tölum á blaði. Það er þróun íslensks þjóðfélags og þeirra grunngilda sem við höfum byggt samfélag okkar á.

Margt hafði þróast á óæskilegan hátt á tímum efnahagsbólunnar. Ákveðinn tíðarandi hafði tekið völdin. En eftir efnahagshrunið höfum við færst úr einum öfgum í aðrar. Annar tíðarandi hefur tekið völdin og hann er ekki góður stjórnandi. Hann er óvæginn og hættulegur. Hann stuðlar að, og þrífst á, tortryggni, andúð, heift, rógburði og gremju og hann vegur að grunnstoðum samfélagsins.

Öfgar og frávik frá grundvallarreglum sem áður voru taldar ófrávíkjanlegar eru réttlætt út frá ástandinu. Ástandið hefur verið notað til að réttlæta hegðun sem annars væri ekki ásættanlegt -hvort sem það er að grýta opinberar byggingar, ráðast að heimilum fólks eða beita samborgarana ofbeldi. Ofbeldið fer reyndar að mestu leyti fram í ræðu og riti. Sumir virðast telja að sér sé leyfilegt að segja hvað sem er óháð sannleiksgildi og án tillits til almenns velsæmis og réttlæta það fyrir sjálfum sér og öðrum með vísan til efnahagsþróunar.

Þegar menn greinir á um ólíkar leiðir við lausn á miklum vanda er eðlilegt að þeir takist á og umræðan geti orðið hörð á köflum. En það er eðlismunur, ekki stigsmunur, á hörðum deilum um pólitíska stefnu eða persónulegu níði og galdraofsóknum.

Í stað uppbyggilegrar umræðu um hvernig megi leysa vandamál, lágmarka viðbótartjón og bæta það tjón sem þegar hefur orðið eins og kostur er hafa sumir séð sér hag í því að kynda undir hinn hættulega tíðaranda til að réttlæta eigin stöðu og gjörðir. Það hefur meðal annars verið ýtt undir þekkt fyrirbæri sem á íslensku má kalla fórnarlambsmenningu. Hún byggist ekki á því að bæta stöðu þeirra sem hafa orðið fyrir tjóni eða standa höllum fæti heldur að nýta sér stöðu þeirra til að réttlæta árásir á aðra.

Og oft á tíðum eru það einmitt þeir sem telja sig helstu varðmenn sannleikans sem eru mestu öfgamennirnir. Þannig eru öfgar notaðar til að réttlæta aðrar öfgar.

Sagan um flísina í auga bróðurins kemur oft upp í hugann þessa dagana. Það er ekki þar með sagt að við eigum að umbera öfgar. Þvert á móti það á að ráðast gegn þeim og kveða þær niður en mótvægið við öfgar er ekki öfgar í aðra átt. Mótvægið við öfgar er rökhyggja og meðalhóf.

Rökhyggja og rökræða hafa reyndar lengi átt undir högg að sækja. Ég hafði fylgst vel með stjórnmálum áður en ég hóf þátttöku í pólitísku starfi en þrátt fyrir það hefur það verið mér nokkuð áfall að uppgötva að hversu litlu leyti stjórnmálaumræða snýst um rökræðu. Í stað rökræðunnar ræður orðræðan. Innihaldslausir frasar sem eru til þess ætlaðir að tala inn í tíðarandann. Þetta birtist nú meðal annars í því að heilu stéttirnar eru uppnefndar með hætti sem ekki hefur tíðkast síðan á millistríðsárunum.

En jafnframt með því að hver tekur sömu frasana eða tískuorðin upp eftir öðrum. Í fyrra var til dæmis mjög í tísku að nota orðið auðmýkt. Það er gott orð en var iðulega notað af þeim sem ætluðust til að aðrir sýndu sér eða skoðunum sínum, hinum réttu skoðunum, meiri auðmýkt. Þannig töluðu þeir stundum mest um auðmýkt sem áttu hana síst til.

Þessu til viðbótar, og þessu tengt, virðist umræða um stjórnmál oft snúast um að reyna að koma höggi á fólk með hjálp tíðarandans. Búa til samsæriskenningar eða tengja menn við eitthvað eða einhverja sem ekki eru í náðinni. Við þá iðju láta menn sannleikann ekki trufla sig. Það nægir að setja fram kenninguna og treysta á að aðrir hafi hana eftir. Þá berst sagan úr mörgum áttum og hlýtur þar af leiðandi að vera sönn eða að minnsta kosti að nægja til að skapa efa og ýta undir tortryggni.

Þetta hefur stundum virkað. Þannig hefur maður heyrt talað um að þessi eða hinn þurfi að víkja vegna ásakana. Þótt það sé ekki endilega víst að þær séu sannar sé umræðan sem slík svo skaðleg. Þannig eru völdin tekin af rökræðunni og færð orðræðunni. Stundum hvarflar að mér að orðræði hafi leyst lýðræði af hólmi.

Oft er talað um eftirlitshlutverk fjölmiðla. Fjölmiðlar eigi að veita aðhald. Eitt mikilvægasta hlutverk þeirra er að veita tíðarandanum aðhald. En því miður sýnir sagan að fjölmiðlar eru oft uppteknari af því að elta tíðarandann eða að magna hann upp en að halda aftur af honum. Hér er þó mjög mikilvægt að taka fram að allir fjölmiðlar og fjölmiðlamenn eru ekki undir sömu sök seldir. Á þeim er mikill munur.

Það sama á því miður oft við um okkur stjórnmálamenn, og allt helst þetta auðvitað í hendur, stjórnmálin og umræða um þau. Stjórnmálamenn eiga að fylgja stefnu en leiða umræðuna en oft er því öfugt farið. Það ríkir sterk tilhneiging til að elta umræðuna, hinn margumrædda tíðaranda, og aðlaga stefnuna að honum.

Ég óttast líka að það sama kunni jafnvel að eiga við um einhverja presta. Það fer illa á því að prestar hagi sér eins og pólitíkusar og takist á opinberlega. Stjórnmálamenn vinna þó við að vera ósammála, það er tilgangur lýðræðisins að þeir séu fulltrúar ólíkra sjónarmiða þótt niðurstaðan verði oft á tíðum að nást með málamiðlunum. Fyrir vikið verða stjórnmálamenn alltaf umdeildir og líklega taldir upp til hópa vonlausir. Kirkjan á hins vegar að skapa festu óháð dægursveiflum. Það hefur hún oft gert bæði hér á landi og erlendis. En það getur verið að kirkjuna skorti sjálfstraust eftir að hafa á margan hátt verið í vörn um langa hríð. Sú er ekki bara raunin á Íslandi heldur um allan heim.

Þegar kristni og kirkjan birtast í erlendum reifurum, sjónvarpsþáttum eða kvikmyndum er það gjarnan í tengslum við eitthvað vafasamt, fáfræði og fordóma, afturhaldssama óbilgjarna presta eða hvers konar misbeitingu. Um leið er litið framhjá því að boðskapur trúarinnar er lykilatriði í þróun samfélags okkar og að boðskapurinn um kærleika er nauðsynlegur hornsteinn samfélagsins. Kirkjunnar þjónar þurfa að vera óhræddir við að minna á mikilvægi kristins siðferðis í samfélagi okkar og verjast í sameiningu rangtúlkunum, staðalímyndum og fordómum í sinn garð og félaga sinna.

Þegar kirkjan fór með veraldlegt vald kom fyrir að illa væri með það farið en gleymum því ekki að um aldir rak kirkjan velferðarkerfið, fátækrahjálpina, byggði upp menntastofnanirnar og heilbrigðisþjónustuna og barðist fyrir hlutum sem gengu gegn hagsmunum valdakerfisins og fjármagnsins. Kirkjan lagði í raun grunninn að heilbrigðis- og menntakerfi Vesturlanda.

Það kemur fyrir að þeir Vestur Evrópumenn sem telja sig hina þróuðustu af öllum Vesturlandabúum vísi til trúaðra Bandaríkjamanna á yfirlætisfullan hátt og dragi upp þá mynd að kristin áhrif í bandarískum stjórnmálum tengist öll ofstækisfullum öfgamönnum. Það þykir helst fréttnæmt ef einhver furðufugl segir eitthvað bjánalegt og vísar um leið í trúarbrögð. Það fellur vel að þeirri mynd sem tíðarandinn vill draga upp af trúarbrögðum. Fáeinir rugludallar fá þannig ómælda athygli á meðan menn kjósa að gleyma því að bandarískt samfélag sækir að miklu leyti styrk sinn og fjölmörgu kosti í boðskap trúarinnar.

Forystumenn framsækni og frjálslyndis í báðum stóru stjórnmálaflokkum Bandaríkjanna byggðu baráttu sína á kristnu uppeldi og þeirri sannfæringu að þeim bæri að berjast fyrir hagsmunum allra samborgara sinna. Abraham Lincoln, Theodore Roosvelt, Woodrow Wilson og Franklin Roosvelt lærðu ungir að það væri skylda þeirra sem kristinna manna að hjálpa þeim sem stæðu verr en þeir sjálfir.

Allir þekktustu háskólar Bandaríkjanna voru stofnaðir af trúarhreyfingum. Kalvinistar stofnuðu til dæmis Harvard, Yale og Prinston. Það sama átti við í Bretlandi og víðast hvar í Evrópu.

Kirkjan í Bretlandi, Bandaríkjunum og víðar hafði oft forystu í baráttunni gegn þrælahaldi í andstöðu við gríðarlega efnahagslega og pólitíska hagsmuni.

Svíþjóð hefur verið nefnt trúlausasta land heims en þarlendir félagsfræðingar benda á að ekki sé hægt að skilja sænskt samfélag nema átta sig á því að öll uppbygging samfélagsins, hugmyndir Svía um rétt og rangt, velferðarkerfið, stofnanirnar, félagsstarfið, jafnvel iðnaðurinn, eigi sér rætur í lúthersku kirkjunni.

Það sama á við á Íslandi. Síðustu áratugi hafa áhrif ólíkra trúarbragða aukist mjög og boðskapur þeirra hefur auðgað og bætt samfélag okkar. En boðskapur kristinnar trúar um samfélag jafningja hefur haft áhrif á þróun þjóðfélagsins í meira en þúsund ár.

Nú telja sumir að Vesturlönd þurfi ekki lengur á trúnni að halda. Að það samfélag sem hún átti þátt í að byggja upp sé orðið sjálfgefið, afleiðing óhjákvæmilegrar þróunar. En þegar á það reynir er leitast við að fylla í hina miklu eyðu, ekki með því að leita aftur í grunninn og ræða mikilvægi siðferðis og þá ábyrgð sem það leggur okkur á herðar, heldur með tækjum samtímans og með valdi.

Hið alsjáandi auga er leyst af hólmi af eftirlitsmyndavélum, í stað þess eftirlits sem samviskan á að veita er bætt við auknu opinberu eftirliti og kristilegt uppeld má víkja fyrir sífellt nákvæmari leiðarvísi frá yfirvöldum, lögum um allt sem er bannað og allt sem er leyft.

En á hverju eiga þær reglur að byggjast? Byggjast þær allar á því að frá náttúrunnar hendi þekkjum við allan mun á réttu og röngu? Skynsemi er vissulega meðfædd í flestum tilvikum en henni til viðbótar eru áhrif trúarinnar orðin svo sterk í gildismati okkar að þau virðast meðfædd. Undirliggjandi er trúin og grunnur alls er sú sannfæring að allir menn séu skapaðir jafnir, jafnir í merkingunni jafnréttháir. En sú trú er allt annað en sjálfgefin. Hún gengur í raun gegn hinni náttúrulegu skipan.

Boðskapurinn um að allir séu skapaðir jafnir er í raun ótrúlega byltingarkenndur og hlýtur að byggjast á því að maðurinn sé annað og meira en hold og blóð. Þeirri trú að maðurinn hafi sál.

Í náttúrunni, þar sem hinir lífrænu þættir ráða byggist réttur á erfðum, líkamlegum styrk, getunni til að beita valdi og kænsku. Þar ræður náttúrurétturinn og þar eru svo sannarlega ekki allir fæddir jafnir. Þar gildir ekki ,,allt sem þér viljið að aðrir menn gjöri fyrir yður það skulið þér og þeim gjöra”. Þvert á móti, þar gildir ,,gerðu það sem þú kemst upp með til að tryggja sem best hagsmuni þína”.

Boðskapurinn um jafnræði er auðvitað til í fleiri trúarbrögðum en kristni en hann byggir á trú, trúnni á að maðurinn sé eitthvað meira en hinar lífrænu frumur sem hann er samsettur úr.

Hvað sem líður rangtúlkunum og misnotkun trúarbragða er trú sem hefur þessa reglu að leiðarljósi óhjákvæmilega boðskapur umburðarlyndis og jafnréttis.

Þegar þessum grundvelli er kippt burtu fer allt hitt með. Þá er samfélagssáttmálinn byggður á sandi.

Í einu af grundvallarritum heimspekinnar, Leviathan frá 1651, lýsir höfundurinn Tómas Hobbes lífinu í hinu náttúrulega ástandi sem stríði allra gegn öllum þar sem allir eiga rétt á öllum hlutum. Í einni þekktustu tilvitnun bókmenntasögunnar lýsir Hobbes lífi mannsins í hinu náttúrulega ástandi:

„Við þær aðstæður á sér ekki stað nein iðn eða framtakssemi því ávinningurinn af slíku er óviss, og þar af leiðandi enginn landbúnaður, engar samgöngur eða notkun varnings sem flytja þarf yfir höf, engin nytsamleg uppbygging, engin tæki til að flytja eða fjarlægja þunga hluti, engin þekking á yfirborði jarðkringlunnar, ekkert tímaskyn, engar listir, engin sendibréf, ekkert samfélag og það versta af öllu, stöðugur ótti og hættan á ofbeldisfullum dauðdaga; og líf mannsins einmannalegt, fátæklegt, andstyggilegt, dýrslegt og stutt.“

Slík tilvera virðist okkur nú fjarlæg. En hún er ekki óhugsandi. Í síðustu viku horfði heimsbyggðin upp á það þegar hópar fólks í einu þróaðasta og efnaðasta ríki heims fóru um götur stórborga með ofbeldi, eyðileggingu, gripdeildum og morðtilraunum. Fólkið taldi sig eiga rétt á að taka þá hluti sem það ásældist og sumir veigruðu sér ekki við að brenna heimili samborgaranna til grunna. Þetta fólk taldi sig ekki bundið af samfélagssáttmálanum eða því siðferði sem hann byggist á.

Í Bretlandi og víðar hefur gleymst að aðild að samfélagssáttmálanum er ekki meðfædd eða sjálfgefin. Það ríkti sú trú að allt slíkt kæmi af sjálfu sér og ekki þyrfti að huga að því sérstaklega að standa vörð um svo sjálfsagðan hlut.

Það er líklega lítil hætta á langtíma-upplausnarástandi eða stjórnleysi. Yfirleitt tekur einhvers konar vald stjórnina. En það skiptir öllu máli á hvaða grunni valdið og þar með þjóðskipulagið er byggt.

Við þurfum að gera okkur grein fyrir því að samfélagssáttmálinn sem við höfum komið á hér á landi og annarsstaðar er ekki sjálfgefinn. Hann þarf að verja.

Réttarríkinu er ætlað að verja samfélagssáttmálann. Það er byggt á ákveðnum grunngildum, hlutum sem við teljum almenn sannindi út frá því siðferði sem okkur hefur verið innrætt.

Við teljum þessa hluti sjálfsagða og algilda.

En dramb er falli næst. Þegar menn fara að álíta hluti sjálfgefna eiga þeir á hættu að missa þá. Þegar harðnar á dalnum sjáum við hversu viðkvæmir þeir eru í raun. Þá getur skapast ástand sem sumir telja að megi nota til að hverfa frá grunngildunum. Bara dálítið í fyrstu, svona í samræmi við tilefnið, en þegar fyrstu skrefin eru stigin er hætta á að næstu skref fylgi á eftir.

Á undanförnum árum höfum við orðið vitni að því á Íslandi að vegið hafi verið að öllum grunnstoðum réttarríkisins:

Sakleysi uns sekt er sönnuð, jafnræði fyrir lögum, þrískiptingu ríkisvalds, friðhelgi einkalíf, eignarréttinum, gagnsæi í athöfnum hins opinbera, skýrleika í lagasetningu, vernd gagnvart misbeitingu laga, stöðugleika löggjafar, áreiðanleika í aðgerðum stjórnvalda og banni við afturvirkni laga, reglum um meðalhóf í aðgerðum yfirvalda, og einkaleyfi hins opinbera á valdbeitingu.

Frá þessum reglum má ekki víkja sama þótt reiði eða aðrir þættir tíðarandans æski þess. Þær eru einmitt settar til að vera vörn í slíkum sveiflum. Frávik má ekki afsaka með því að aðstæður kalli á það. Þannig hefur það alltaf verið þegar vikið hefur verið frá grundvallarréttindum, það er alltaf réttlætt með því að aðstæður krefjist þess í þágu heildarhagsmuna.

Réttarríkið er byggt á stjórnarskrá sem innheldur grundvallarreglurnar.

Þessa dagana er mikið rætt um að breyta stjórnarskrá íslenska lýðveldisins.

Eflaust mun stjórnarskráin taka nokkrum breytingum á næstu árum en í því efni er mikilvægt að fara varlega og gæta þess að allar breytingar sem gerðar verða séu til bóta. Við þá vinnu getur verið gagnlegt að líta til reynslu og stjórnskipunarlaga annarra þjóða.

Ég ætla að leyfa mér að lesa upp nokkrar greinar úr erlendri stjórnarskrá og velta í framhaldinu fyrir mér hvort við getum eitthvað lært af því dæmi eða öðrum.

Mannréttindakaflinn byrjar á því að útlista að allir eigi rétt á vinnu, það er öllum er tryggður rétturinn til atvinnu og greiðslu fyrir vinnuframlag í samræmi við magn og gæði vinnunnar. Það skal tryggt með því að haga stjórn efnahagsmála þannig að ekki skapist hætta á efnahagskrísu.

Jafnframt er rétturinn til hvíldar og afþreyingar tryggður m.a. með því að vinnudagurinn skuli almennt takmarkast við 7 vinnustundir og allir eigi rétt á launuðu orlofi.

Næst er farið ítarlega yfir rétt á framfærslu vegna veikinda eða örorku, almannatryggingar, heilbrigðis- og öldrunarþjónustu og rétt allra til endurgjaldslausrar menntunar.

Ég gríp niður í miðjan kaflann þar sem kemur að jafnræði þegnanna:

Konum skal tryggt jafnrétti á við karla á öllum sviðum efnahagslífs, menningarlífs, félagslífs og stjórnmála. Framfylgni þessa réttar skal tryggð með því að tryggja konum jafnan rétt til vinnu, launa, hvíldar og afþreyingar, almannatrygginga og menntunar og með því að ríkið verji hag móður og barns með fæðingarorlofi á fullum launum og umfangsmiklu neti fæðingarheimila, ungbarnagæslu og leikskóla.

Jafn réttur allra þegna landsins óháð uppruna eða kynþætti á öllum sviðum þjóðlífsins, efnahagslega, stjórnarfarslega, menningarlega, félagslega og stjórnmálalega er ófrávíkjanleg regla. Allar beinar eða óbeinar takmarkanir á þessum rétti og öll umræða um bein eða óbein forréttindi á grundvelli kynþáttar eða uppruna sem og stuðningur við útilokun, hatur, fordómar eða fyrirlitning á grundvelli kynþáttar eru refsiverð að lögum.

Í samræmi við almannahag og til að styrkja stjórnkerfið er þegnum ríkisins tryggt með lögum:

a. Málfrelsi

b. Prentfrelsi

c. Rétturinn til að koma saman m.a. til að halda samkomur

d. Rétturinn til standa fyrir fjöldafundum og mótmælum

Þessi borgaralegu réttindi skulu tryggð með því að veita launþegum og samtökum þeirra aðgang að prentvélum og pappír, aðgang að opinberum byggingum, fjölmiðlunaraðstöðu og aðrar efnislegar þarfir til að uppfylla þessi réttindi.

Næst er farið nákvæmlega yfir að tryggja skuli algjört félagafrelsi og loks:

Þegnum ríkisins er tryggð friðhelgi einkalífs. Engan má handtaka nema samkvæmt úrskurði dómstóls eða með leyfi fulltrúa dómsvaldsins.

Borgurum er tryggð friðhelgi heimilis og persónuvernd og trúnaður um samskipti við aðra.

Þetta voru nokkrar greinar úr stjórnarskrá Sóvíetríkjanna. Hún var samþykkt árið 1936. Á sama tíma og mesta morðæðið rann á Stalín og upp hófst tímabil sem kallað var hreinsanirnar miklu. Milljónir manna voru drepnar og fangelsaðar án dóms og laga, heilu þjóðflokkarnir voru gerðir útlægir, njósnað var um daglegt líf og samskipti almennings og milljónir manna brottnumdar af heimilum sínum.

Árið 1977, um það leyti sem Bresnev var að herða tökin og innleiða nýja harðlínustefnu, m.a. til að bregðast við gríðarlegum efnahagsþrengingum, var samþykkt ný stjórnarskrá þar sem enn var aukið á rétt borgaranna m.a. varðandi jafnræði fyrir lögum og með ýmsum velferðarákvæðum, fullu atvinnufrelsi, ýmsum vörnum gegn hvers konar misbeitingu valds, frelsi á sviði mennta, vísinda og lista og áherslu á umhverfisvernd.

Ég nefni þetta dæmi til að undirstrika að stjórnarskrá verður að vera meira en orð á blaði. Hún verður að endurspegla sannfæringu, þá sannfæringu þjóðarinnar og stjórnvalda að hún sé til þess ætluð að standa vörð um það sem er rétt og gott -og svo verður að fara eftir henni. Stjórnarskráin ein og sér veitir ekki vernd nema að baki henni búi samfélagssáttmáli sem á sér djúpar og sameiginlegar rætur.

Stjórnarskrá á ekki að vera pólitísk, hægri eða vinstrisinnuð. Hún er lýsing á þeim reglum sem við erum almennt sammála um hvort sem við erum til hægri eða vinstri eða á miðjunni. Þess vegna hefur iðulega verið leitast við að gera allar breytingar á stjórnarskrá landsins í sátt enda nær hún ekki tilgangi sínum ef ekki er samkomulag um að virða hana.

Margir, ég þar á meðal, töldu að það mætti nota það tækifæri sem gafst með efnahagshruninu til að bæta ýmsa þætti samfélagsins og taka allt til skoðunar, þar með talið stjórnarskrána. Reynslan hefur hins vegar sýnt að það andrúmsloft sem myndaðist í samfélaginu á undanförnum þremur árum hefur ekki skapað bestu aðstæðurnar til að skrifa nýja stjórnarskrá.

Stjórnlagaráð, hópur sem ráðinn var til að skrifa drög að frumvarpi um stjórnarskrá hefur nú skilað niðurstöðum sínum. Í þeim tillögum er margt gott að finna en þó finnst mér þær bera um of mark þess samtíma sem þær eru unnar í, skrifaðar fyrir ríkjandi umræðu og undir áhrifum hennar. Þær eru um of barn síns tíma en það er einmitt það sem stjórnarskrá á ekki að vera. Stjórnarskrá þarf að vera sígild.

Stjórnarskrá á ekki að vera eins og kosningabæklingur stjórnmálaflokks. Stjórnarskrá á að innihalda grunnreglur lýðræðis, ekki grunnstef orðræðis. Hún verður að vera byggð á meginreglum, algildum og framfylgjanlegum.

Það er þó full ástæða til að nýta tillögur Stjórnlagaráðsins í umræðu um stjórnarskrána auk vinnu Stjórnarskrárnefndar og aðrar ábendingar.

Auk þess að standa vörð um réttarríkið og ná sátt um stjórnarskrá þurfum við að ná sátt um að við búum í samfélagi sem samanstendur af ólíkum hópum sem hver um sig gegnir mikilvægu hlutverki. Við verðum að láta af baráttu ólíkra hópa og viðurkenna að samfélag er samvinnuverkefni.

Við höfum hráefnið og uppskriftina til að endurreisa samfélag velferðar fyrir alla. Staða Íslands og framtíðarmöguleikar eru á margan hátt betri en flestra annarra landa. Við þurfum bara að læra að meta það sem máli skiptir, temja okkur náungakærleika og nærgætni í átökunum um leiðir og koma fram við aðra eins og við viljum að þeir komi fram við okkur.

Flutt að Hólum í Hjaltadal þann 14. ágúst 2011.

Vandi Íslands er skuldavandi og skortur á atvinnusköpun (fjárfestingu). Það verður ekki leyst með endalausum skattahækkunum sem bæta jafnt og þétt á skuldabyrðina og halda niðri fjárfestingu.

Undanfarin 2 ár hafa sýnt að tilraunir til að leysa vanda ríkissjóðs fyrst og fremst með skattahækkunum hafa haft neikvæð áhrif. Hærri skattar hafa aukið á vandann en ekki skilað auknum tekjum. Það er með ólíkindum að stjórnvöld skuli láta sér detta í hug, við þessar aðstæður, að hækka skatt á matvæli úr 7% í yfir 20%.

Með því að hækka skatta á neysluvörur er verið að auka á skuldavandann og gefa til kynna að eingöngu verðtryggðar eignir verði varðar. Þar með verður staða almennings enn verri en nú er og heimilin verða ekki í aðstöðu til að halda uppi eðlilegri neyslu, fyrirtæki segja þá upp fólki frekar en að ráða nýtt og frumkvöðlar í atvinnusköpun halda að sér höndum, landflóttinn eykst og keðjuverkandi samdráttur heldur áfram.

Í þensluástandi geta skattahækkanir verið eðlilegar og jafnvel æskilegar. Í kreppu eru skattahækkanir, svo ekki sé minnst á viðvarandi óvissu og sífellt meiri kerfisflækjur, til þess fallnar að dýpka kreppuna. Tveggja ára reynsla ætti að vera nægur tími til að minna á lögmál sem hafa verið þekkt í alla vega 80 ár.

Eina leiðin úr vandanum er atvinnusköpun,aðhaldssemi og forgangsröðun í ríkisfjármálum og langtímaáætlanir sem taka mið af heildaráhrifum af útgjöldum, sparnaði og lagasetningu ríkisins. Það er ekki hægt að leysa vandann með endalausum skammtímareddingum þar sem ríkið nær sér í fjármagn til skamms tíma með aðgerðum sem skerða tekjur þess til lengri tíma litið, sker niður í útgjöldum sem valda þeim mun meiri kostnaði eða tekjutapi til lengri tíma litið og fjárfestir ekki á hagkvæman hátt.

Stjórnvöld þurfa að setja fram trúverðuga áætlun til 5 og 10 ára þar sem tekið er mið af heildaráhrifum og langtímaáhrifum í fjármálum ríkisins, lögum breytt þannig að þau hvetji til fjárfestingar og atvinnusköpunnar í stað samdráttar og ráðist er í samræmdar og markvissar aðgerðir til að taka á skuldavanda heimila og fyrirtækja.

Með því móti má sýna fram á að langtímahorfur séu góðar á Íslandi. Það er þó lykilatriði að stjórnvöld gefi fyrirheit um að staðið verði við áætlunina til að skapa stöðugleika í stað þess að viðhalda varanlegri óvissu. Viðvarandi og vaxandi óvissa er fóðrið sem kreppur nærast á.

Með langtíma-/heildaráætlun, skuldbindingu um að staðið verði við áætlunina,aðgerðum til atvinnusköpunar ogaðgerðum í skuldamálum skapast aðstæður þar sem fyrirtæki þora að fjárfesta og ráða fólk, fólk sér framtíð í því að búa og starfa á Íslandi.

Tækifærin eru til staðar á Íslandi. Það sem vantar er trúverðug framtíðarsýn.