Þjóðarsátt um 2,5%

Verðbólgumarkmið Seðlabanka Íslands er 2,5%. Það er ekki tæknilegt smáatriði heldur sameiginleg kjölfesta verðbólguvæntinga fyrir heimili, fyrirtæki, vinnumarkað og hið opinbera. Þegar verðbólga mælist 5,6% og stýrivextir eru 8% er ljóst að enn er langt í land.

Árið 2026 hefur aðhaldsstig ríkisfjármála ekki verið nægjanlegt til að styðja með afgerandi hætti við peningastefnuna. Aðhaldið var um 1,8% árið 2025 en hvarf nánast alveg árið 2026, einmitt þegar verðbólga og verðbólguvæntingar kölluðu á samstillt aðhald efnahagsstjórnarinnar. Fjárlagafrumvarp ársins 2027 boðar 1,1% aðhald. Seðlabankinn hefur bent á að verðbólguvæntingar séu enn of háar og að hækkun opinberra gjalda hafi ýtt undir verðbólgu.

Þegar ríkið hækkar sín eigin gjöld í takt við liðna verðbólgu sendir það röng skilaboð. Þórarinn G. Pétursson varaseðlabankastjóri hefur kallað sjálfvirka verðtryggingu krónutölugjalda „langvarandi ósið“ og varað við því að hún geti hreyft við verðbólguvæntingum á brothættum stað. Spurning rekstraraðila er einföld: „Ef ríkið hækkar um 5,2%, hvers vegna eigum við að miða við 2,5%?“

Herkostnaður þrálátrar verðbólgu er mikill. Heimilin greiða hann í hærri vöxtum, aukinni greiðslubyrði og minni kaupmætti. Fyrirtækin greiða hann í dýrara lánsfé, meiri óvissu og lakari fjárfestingarskilyrðum. Háir vextir halda aftur af íbúðauppbyggingu og fjárfestingu.

Þetta eru töpuð ár í hagstjórn þegar verðbólga festist yfir markmiði lengur en nauðsynlegt er og vaxtastigið þarf að vera hærra fyrir vikið. Meira aðhald ríkisfjármála myndi draga úr því hversu mikið peningastefnan þarf að gera.

Nú þarf að horfa til ársins 2027. Fjárlagafrumvarpið gerir ráð fyrir 1,1% aðhaldi og 4,7 milljarða króna afgangi ríkissjóðs. Það er breyting frá stöðunni í ár. En ekki nægir að afkoman batni á blaði. Skilaboðin frá hinu opinbera þurfa líka að vera í samræmi við verðbólgumarkmiðið.

Krónutöluhækkanir ríkis og sveitarfélaga ættu því ekki að vera meiri en 2,5%. Að öðrum kosti er hætt við að hið opinbera sjálft festi væntingar um meiri verðbólgu í sessi.

Við í Framsókn höfum talað fyrir þjóðarsátt síðan í vor. Samvinnuleiðin er sú eina sem er fær. Ríki, sveitarfélög, atvinnulíf og aðilar vinnumarkaðar þurfa að stefna í sömu átt, þ.e. að 2,5% verði aftur raunverulegt viðmið við ákvarðanir um gjöld, verð og laun. Slík samstaða getur hjálpað til við að festa verðbólguvæntingar, skapa svigrúm til lægri vaxta og bæta lífskjör.

Af mistökum lærum við. Það á þó aðeins við ef þau eru ekki endurtekin. Hagstjórnin 2027 þarf að læra af reynslu ársins 2026.

Við vitum hvert markmiðið er: 2,5%. Nú þarf að virða það.

Höfundur er formaður Framsóknarflokksins.

Höfundur: Lilja Dögg Alfreðsdóttir

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 17. september 2026