Fáar hugmyndir hafa fest sig eins rækilega í sessi og sú að Garðabær sé best rekna sveitarfélagið á höfuðborgarsvæðinu. Ársreikningar sýna þó aðra mynd: reksturinn er ekki lengur sjálfbær og jákvæðar niðurstöður byggja á því að selja eignir bæjarins.
Ímyndin sem enn selur
Í áratugi hefur Garðabær byggt upp ímynd um að vera efnameira og betur rekið sveitarfélag en nágrannarnir. Lægri álögur, betri skólar, fleiri sundlaugar og styttri biðlistar. Sú ímynd hefur skilað sama meirihluta í bæjarstjórn í yfir 50 ár.
Raunin er önnur; lág gjöld, hátt þjónustustig og traustur rekstur, hætti að ganga upp fyrir nokkrum árum. Í stað breytinga, hefur bærinn haldið í ímyndina með því að selja lóðir, og þar með fjármagnað daglegan rekstur með einskiptistekjum.
Tölurnar sem ekki eru nefndar
Frá árinu 2021 hefur Garðabær selt byggingarréttindi fyrir um 14,5 milljarða króna. Spurningin er einföld: stendur rekstur bæjarins undir sér af eigin tekjum, eða er hann háður einskiptissölu á landi? Þegar þessar tekjur eru teknar úr jöfnunni kemur önnur mynd í ljós: rekstur sem hefur skilað halla á hverju ári frá 2021. Sum árin nemur hann jafnvel 2-3 milljörðum króna.
Áhrifin sjást í skuldastöðunni. Skuldir á hvern íbúa í Garðabæ hafa hækkað úr 664 þúsundum árið 2016 í 1,9 milljónir árið 2025. Kópavogur, með sama stjórnmálaflokk í forystu og svipaða íbúafjölgun, hefur á sama tíma lækkað skuldir á íbúa um 14% að raunvirði. Garðabær hefur hins vegar hækkað þær um 12% og sker sig úr með mestu hækkunina.
Þetta er ekki fjárfestingum að kenna
Algeng skýring er að skuldir stafi af miklum fjárfestingum í innviðum. Hún stenst ekki. Gatnagerðargjöld og sala byggingarréttar eiga að standa undir slíkri uppbyggingu, og önnur sveitarfélög með svipaðan vöxt sýna ekki sömu skuldaaukningu.
Garðabær rekur hlutfallslega fleiri sundlaugar, íþróttahús, skóla og leikskóla á hvern íbúa en nágrannarnir. Hver eining ber fastan rekstrarkostnað. Þegar tuttugu þúsund íbúar deila kostnaði sem Kópavogur deilir á rúma fjörutíu þúsund, verður kostnaður á mann hærri.
Pólitíski veruleikinn og leiðin fram á við
Garðabær hefur marga styrkleika: lágt útsvar, góða þjónustu, sterka skóla og eftirsótt búsetuumhverfi. Þetta eru raunveruleg verðmæti sem halda á í.
Styrkleikar einir og sér duga þó ekki. Tekjur af byggingarrétti eru tímabundnar. Þegar landið klárast hverfa tekjurnar, en rekstrarkostnaðurinn stendur eftir. Þess vegna þarf að bregðast við núna, á meðan svigrúm er til staðar.
Framsókn vill nálgast viðfangsefnið með ábyrgð og langtímasýn. Leiðin fram á við er að ná tökum á skuldasöfnun og tryggja sjálfbæran rekstur, ekki að skera niður það sem vel hefur tekist, heldur að verja það til framtíðar.
Framsókn leggur til þrjár áþreifanlegar aðgerðir strax í upphafi kjörtímabils:
-Óháða úttekt á rekstri sveitarfélagsins, þar sem leitað er leiða til hagræðingar án þess að skerða grunnþjónustu.
-Skýrt skuldaþak í fjárhagsáætlun, þannig að skuldir á íbúa geti ekki hækkað umfram tiltekið hámark án sérstakrar samþykktar bæjarstjórnar.
-Árlegt markmið um rekstrarafgang án einskiptistekna, þannig að venjulegur rekstur standi undir sér óháð sölu byggingarréttar.
Þetta eru gagnsæ verkfæri sem gera kjósendum kleift að meta árangurinn. Garðabær er ekki í krísu heldur á tímamótum. Það sem þarf er heiðarleg forysta sem þorir að tala um stöðuna eins og hún er, og taka ákvarðanir sem tryggja sterka stöðu til lengri tíma.
Tími er kominn á nýja forystu. Hana býður Framsókn.
Höfundur er Einar Þór Einarsson sem skipar 3. sæti á lista Framsóknar í Garðabæ fyrir sveitarstjórnarkosningar 2026.
