Nú eykst spenna landsmanna, enda styttist í sumarleyfin, en á meðan landsmenn undirbúa eigin ferðalög hyggst ríkisstjórnin bjóða þjóðinni í pakkaferð til Brussel hinn 29. ágúst. Í bæklingnum er ferðin kynnt sem einstakt tækifæri fyrir Íslendinga. Þar er talað um sæti við glæst hlaðborð reglugerða, lægri vexti, aukinn efnahagslegan stöðugleika og bjartari framtíð fyrir íslensk heimili. Það eina sem við þurfum að gera að skrá okkur í ferðina. Segja já í ágúst. Fara af stað, kanna málið og sjá hvað er í boði. Það hljómar auðvitað vel. En eins og með allar pakkaferðir skiptir ekki bara máli hvernig myndirnar líta út í bæklingnum. Það skiptir líka máli að lesa smáa letrið. Hverjir eru skilmálarnir? Hvað er innifalið? Hvað kostar ferðin? Hver ákveður leiðina? Og getum við snúið við ef okkur líst ekki á hvert ferðinni er heitið? Er afbókunargjald? Líkt og með aðrar pakkaferðir sem ferðaskrifstofur keppast við að selja ferðaþyrstum einstaklingum, er þessi pakkaferð heldur ekki óvissuferð. Við vitum hvert hún leiðir.
Aðild að Evrópusambandinu er ekki óþekktur áfangastaður. Hún er ekki leyndardómur sem kemur fyrst í ljós þegar við lendum í Brussel. Við vitum alveg hvað aðild Íslands að ESB þýðir fyrir Ísland, íslenskar auðlindir og stjórnskipan. Við þurfum ekki að kíkja í pakkann til að vita hvað felst í aðild. Regluverk, stofnanir, valdheimildir, dómsvald og forgangsreglur Evrópusambandsins liggja fyrir. Áður en við kaupum pakkaferðina verðum við því að staldra við og lesa smáa letrið.
Auðvitað á þjóðin að kjósa um aðildarviðræður að Evrópusambandinu en þá þurfum við að geta átt hreinskiptnar og upplýstar samræður um þennan Evrópupakka. Í honum leynist nefnilega ekkert nýtt.
Nú stöndum við á tímamótum
Hinn 29. ágúst verður ekki einungis kosið um aðildarviðræður að Evrópusambandinu heldur um framtíð stjórnskipunar á Íslandi. Síðustu misseri hafa margir stigið fram, þar með talin Lagastofnun Háskóla Íslands, og bent á að breyta þurfi stjórnarskránni til þess að ganga inn í Evrópusambandið. Kjarninn í stjórnarskrárumræðunni snýr fyrst og fremst að 2. grein stjórnarskrárinnar, sem kveður á um þrískiptingu ríkisvaldsins. Þar er mælt fyrir um að Alþingi fari með löggjafarvaldið, forseti og önnur stjórnvöld með framkvæmdavaldið og dómstólar með dómsvaldið. Með öðrum orðum segir stjórnarskráin okkur hverjir fara með æðsta vald á hverju sviði innan íslenska ríkisins. Við aðild að Evrópusambandinu myndi hluti þessa valds færast til stofnana Evrópusambandsins. Evrópusambandið gæti sett reglur sem hefðu bindandi áhrif hér á landi, framkvæmdastjórn sambandsins hefði eftirlit með framkvæmd þeirra og dómstóll Evrópusambandsins hefði úrslitavald um túlkun Evrópuréttar. Þá væri hluti þess valds sem stjórnarskráin felur íslenskum stjórnvöldum og dómstólum færður til stofnana utan landsteinanna.
Þetta er munurinn á hefðbundnu milliríkjasamstarfi og því yfirþjóðlega valdi sem aðild að Evrópusambandinu felur í sér. Í hefðbundnu milliríkjasamstarfi skuldbindur ríki sig gagnvart öðrum ríkjum, en heldur að jafnaði sjálft lokaorðinu um hvaða reglur gilda innanlands. Í Evrópusambandinu ganga reglur sambandsréttar hins vegar lengra. Þær geta haft beina réttarverkun og forgang fram yfir landsrétt. Það þýðir að ef íslensk lög rekast á Evrópurétt á sviði sem fellur undir aðildina þá víkur íslenska reglan, þótt hún endurspegli vilja Alþingis.
Sumir andstæðingar Evrópusambandsins ganga vissulega heldur langt í gagnrýni sinni. Evrópusambandið var stofnað af göfugum ásetningi eftir átök seinni heimsstyrjaldarinnar. Í upphafi hófst samstarfið að verulegu leyti sem efnahagssamstarf þótt markmiðið hafi frá upphafi einnig verið pólitískt, það er að tryggja frið í Evrópu. Síðan hefur samstarfið þróast langt út fyrir viðskipti og efnahagsmál. Það nær einnig til sameiginlegrar löggjafar á ýmsum sviðum svo sem sjávarútvegs og landbúnaðar, valdheimilda sem ríkin hafa falið Evrópusambandinu og dómstól sambandsins sem hefur það hlutverk að túlka Evrópurétt og tryggja að honum sé beitt með samræmdum hætti. Þannig tel ég að sambandið hafi færst of langt í átt að stjórnmálasamruna.
Þess vegna er aðild að Evrópusambandinu ekki bara ákvörðun um evrópskt samstarf. Hún er stjórnskipuleg ákvörðun um það hver fer með æðsta valdið á Íslandi. Ef stofnanir utan íslenska stjórnkerfisins fá vald til að taka bindandi ákvarðanir hér á landi, þá er ekki lengur aðeins verið að ræða venjulegt alþjóðlegt samstarf. Þá er verið að ræða framsal ríkisvalds sem kallar á breytingar á stjórnarskránni. Umræðan um Evrópusambandið er því að miklu leyti spurning um það hvar lokaorðið á að liggja. Hjá íslensku þjóðinni, í gegnum Alþingi og íslenska dómstóla eða erum við tilbúin að afsala hluta af stjórninni til stofnana utan landsteinanna?
Við eigum auðvitað að eiga í nánu samstarfi við Evrópu. Við eigum að eiga viðskipti við Evrópu. Við eigum að læra af því sem vel er gert í öðrum ríkjum. En það er munur á því að eiga gott samstarf við nágranna sína og leyfa þeim að ráðstafa sumarfríinu sínu.
Magnea Gná Jóhannsdóttir
Höfundur er fyrsti varaborgarfulltrúi Framsóknar.
Greinin birtist fyrst 15. júní 2026 í Morgunblaðinu.
