Ræða Ingibjargar Isaksen í umræðum um þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB
Fréttir
Þann 26. maí 2026 var Ingibjörg Isaksen með sína fyrstu ræðu í umræðum um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu.
Hér má sjá ræðuna í heild:
Virðulegi forseti.
Við ræðum hér eitt stærsta stjórnskipulega og pólitíska álitaefni sem komið hefur til kasta Alþingis um langt skeið. Hér er ekki aðeins verið að ræða tæknilegt ferli eða einstaka þjóðaratkvæðagreiðslu. Hér er verið að ræða framtíðarsýn fyrir Ísland, stöðu okkar gagnvart Evrópu, fullveldi þjóðarinnar, auðlindir landsins og það hvernig við viljum að ákvarðanir um framtíð þjóðarinnar séu teknar.
Mér þykir mikilvægt að taka það skýrt fram hér í ræðustól Alþingis að við í Framsókn erum ekki á móti því að þjóðin fái að segja sitt álit. Þvert á móti teljum við eðlilegt að þjóðin hafi lokaorðið í jafn afdrifaríku máli. En það eitt að efnt sé til þjóðaratkvæðagreiðslu tryggir ekki sjálfkrafa vandaða eða lýðræðislega niðurstöðu. Lýðræði byggist ekki eingöngu á því að fólk gangi að kjörborðinu. Lýðræði byggist á því að almenningur hafi aðgang að upplýsingum, að umræðan sé heiðarleg og efnisleg og að fólk fái raunverulegt tækifæri til að mynda sér upplýsta skoðun áður en gengið er til atkvæða.
Það er einmitt þar sem ég tel að ríkisstjórnin hafi brugðist. Of oft hefur umræðan verið færð niður á það plan að nóg sé að kasta fram einföldum fullyrðingum eins og: „Viljum við ekki lægri vexti? Viljum við ekki ódýrara húsnæði? Viljum við ekki betri lífskjör?“ Auðvitað vilja allir það. En jafn stór ákvörðun og möguleg aðild að Evrópusambandinu verður ekki tekin á grundvelli slagorða eða einfaldra loforða. Það þarf að leggja fram gögn, greiningar og efnisleg rök. Það þarf að ræða bæði kostina og gallana af yfirvegun og ábyrgð.
Og þegar ég horfi á þessa umræðu þá er það einmitt það sem mér finnst skorta. Það hefur ekki verið sýnt fram á með sannfærandi hætti hvers vegna Ísland eigi að fara í þessa vegferð. Hvað er það nákvæmlega sem við erum að sækja? Hvaða vandamál er það sem aðild að Evrópusambandinu á að leysa sem við getum ekki leyst sjálf? Og hvaða verð þyrfti Ísland að greiða fyrir það?
Við í Framsókn teljum að hagsmunum Íslands sé betur borgið utan Evrópusambandsins og innan EES-samningsins. Ástæður þess eru bæði efnahagslegar, stjórnskipulegar og þjóðhagslegar.
Í fyrsta lagi snýst þetta um auðlindaforræði þjóðarinnar. Ísland byggir afkomu sína að stórum hluta á staðbundnum og takmörkuðum auðlindum: fiskimiðunum, orkunni, landinu og náttúrunni sjálfri. Þetta eru ekki auðlindir sem hægt er að flytja til baka ef forræðið yfir þeim veikist. Þess vegna tel ég að ákvarðanir um nýtingu þeirra eigi áfram að vera teknar hér á Íslandi af íslenskum stjórnvöldum og íslenskri þjóð.
Í öðru lagi tel ég að menn verði að horfa á reynslu annarra ríkja af yfirvegun. Það er athyglisvert að ekkert nágrannaríki Íslands í Norður-Atlantshafi hefur talið sér hag í því að ganga í Evrópusambandið. Þá er einnig athyglisvert að öll Norðurlöndin utan Finnlands hafa ákveðið að standa utan evrunnar.
Ef evran væri sjálfkrafa lausnin við öllum efnahagsvanda, ef hún tryggði sjálfkrafa lægri vexti, stöðugleika og betri lífskjör, hvers vegna hafa Danir og Svíar þá ákveðið að taka hana ekki upp? Hvers vegna hefur Noregur kosið að standa utan Evrópusambandsins? Og hvers vegna hafa ríki eins og Pólland og Tékkland, sem bæði hafa náð miklum efnahagslegum árangri á síðustu árum, ákveðið að standa utan evrusvæðisins?
Pólland er í dag eitt hraðast vaxandi hagkerfi Evrópu og eitt áhrifamesta ríkið í okkar heimshluta efnahagslega séð. Það hefur náð þeim árangri án þess að taka upp evru. Sama á við um Tékkland. Þetta eru ekki einhver tilviljunarkennd dæmi heldur raunverulegar hagfræðilegar staðreyndir sem þarf að ræða af alvöru.
Við verðum líka að ræða heiðarlega þá staðreynd að það Evrópusamband sem við horfum til í dag er ekki sama samband og var til umræðu fyrir tuttugu eða þrjátíu árum. Bretland hefur yfirgefið sambandið og ein meginástæða þess var vaxandi óánægja með aukna miðstýringu, meira skrifræði og það vald sem menn töldu hafa færst frá þjóðríkjunum sjálfum.
Og þó menn geti haft ólíkar skoðanir á Brexit þá breytir því ekki að við verðum að ræða hreint út hvernig valdakerfi Evrópusambandsins virkar í raun og veru. Þegar stórar ákvarðanir eru teknar eru það fyrst og fremst Þýskaland og Frakkland sem móta stefnu sambandsins. Ef Ísland gengur inn í Evrópusambandið þá erum við líka að samþykkja þann veruleika.
Virðulegi forseti.
Það er líka mikilvægt að horfa til þess hvernig ríki hafa staðið sig efnahagslega á síðustu árum. Þegar litið er til þeirra ríkja sem hafa staðið hvað sterkust hvað varðar hagvöxt, kaupmátt og lífskjör almennings, þá eru það einmitt Norðurlöndin — Ísland, Noregur og Svíþjóð. Það sýnir okkur að ríki geta náð mjög góðum árangri án þess að vera hluti af evrusvæðinu.
Sama má segja þegar horft er til fjármálakreppunnar. Ísland reis hraðar upp eftir hrunið en mörg Evrópuríki sem voru bundin inni í evrusamstarfinu. Grikkland, sem var innan Evrópusambandsins og evrusvæðisins, hafði til dæmis mun minna svigrúm til að bregðast við sínum vanda með sjálfstæðum hætti.
Þetta eru staðreyndir sem skipta máli þegar við ræðum hvort Ísland eigi að færa meira vald yfir efnahagsmálum sínum út fyrir landsteinana.
Virðulegi forseti.
Það er einnig mikilvægt að ræða sjálft lýðræðislega lögmætið. Í minnihlutaáliti okkar leggjum við meðal annars til að niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar teljist aðeins gild ef ákveðin lágmarksþátttaka næst, til dæmis 50%. Það tel ég vera eðlilega kröfu í jafn afdrifaríku máli.
En ég tel líka að við eigum að þora að ræða aðra hlið þessa máls. Hvernig tryggjum við að niðurstaðan endurspegli ekki eingöngu vilja fjölmennustu svæðanna heldur raunverulega breiða þjóðlega sátt?
Þar finnst mér mjög áhugavert að horfa til Sviss. Þar eru ákveðin grundvallarmál ekki aðeins samþykkt með einföldum meirihluta þjóðarinnar heldur þarf einnig meirihluta kantóna / kjördæma — svokallaðan tvöfaldan meirihluta. Hugmyndin sem býr þar að baki því er að fjölmennustu svæðin eigi ekki ein og sér að hafa lokaorðið í málum sem geta haft djúpstæð áhrif á allt ríkið til framtíðar.
Svisslendingar skilja að í samfélagi þar sem ólík svæði hafa ólíka hagsmuni, ólíka atvinnuhætti og ólíkar aðstæður þurfi stundum breiðari sátt en einfaldan meirihluta á einum stað í landinu. Þeir vilja tryggja að smærri samfélög verði ekki keyrð yfir af fjölmennustu svæðunum. Það snýst ekki um að veikja lýðræðið heldur styrkja traustið og samheldnina í samfélaginu.
Ég er ekki að segja að Ísland eigi einfaldlega að taka upp svissneskt kerfi óbreytt. En umræðan er engu að síður mikilvæg vegna þess að þetta mál snertir landið allt. Það snertir sjávarbyggðirnar, orkusvæðin, landsbyggðina, byggðirnar sem standa undir verðmætasköpun þjóðarinnar og framtíð íslensks sjálfstæðis. Þá finnst mér ekki óeðlilegt að við ræðum hvort mál af þessari stærðargráðu þurfi breiðari þjóðlega sátt en einfaldan meirihluta á einum tímapunkti.
Ég tel að eitt stærsta álitaefnið í þessari umræðu snúist ekki aðeins um það hvort efna eigi til þjóðaratkvæðagreiðslu heldur einnig hvernig slíkt ferli á að vera byggt upp ef þjóðin kýs að fara áfram í þessa vegferð.
Í fyrsta lagi tel ég algjörlega nauðsynlegt að samningsmarkmið Íslands liggi skýrt fyrir áður en þjóðin er beðin um að taka afstöðu í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er einfaldlega ekki nægilega vandað stjórnarfar að biðja þjóðina um að samþykkja aðildarviðræður án þess að fyrir liggi hvaða hagsmuni íslensk stjórnvöld hyggjast verja, hvaða rauðu línur séu til staðar og hvaða atriði séu ófrávíkjanleg fyrir Ísland. Þetta á sérstaklega við um sjávarútveg, orkumál, landbúnað, auðlindaforræði og stjórnskipulegt sjálfstæði þjóðarinnar.
Í minnihlutaáliti okkar bendum við einmitt á að meiri hlutinn hafi ekki sett fram sambærilega skýr og bindandi samningsmarkmið og gert var árið 2009. Það er að mínu mati verulegur annmarki á málinu. Þjóðin á rétt á því að vita áður en gengið er til atkvæða hvaða hagsmuni ríkisstjórnin hyggst verja og hvar mörkin liggja.
Í öðru lagi tel ég mikilvægt að ef þjóðin kýs já í ágúst verði ferlið ekki lokað inni í ráðuneytum eða á bak við luktar dyr næstu árin á eftir. Þá þarf að vera skýrt ferli með reglulegum vörðum á leiðinni þar sem þjóðinni eru veittar upplýsingar um stöðu viðræðna, hvað hafi áunnist, hvaða kröfur Evrópusambandið geri og hvaða mál séu komin í hnút.
Það væri bæði eðlilegt og í anda lýðræðislegrar upplýsingagjafar.
Í raun væri slíkt ekki óeðlilegt miðað við framkvæmd sambærilegra ferla innan Evrópu. Í Sviss hefur til dæmis skapast sterk hefð fyrir því að stór mál sem varða fullveldi, stjórnarskrá eða samskipti við Evrópusambandið fari í gegnum opna umræðu, ítarlega upplýsingagjöf og í ákveðnum tilvikum fleiri en eitt lýðræðislegt skref. Hugmyndin þar er einfaldlega sú að stórar ákvarðanir verði að byggjast á upplýstu samþykki þjóðarinnar allan tímann — ekki aðeins einni atkvæðagreiðslu í upphafi ferlis.
Ég tel að Ísland eigi að nálgast þetta með svipuðum hætti. Ef þjóðin kýs að hefja viðræður þá þarf þjóðin jafnframt að fá reglulegar upplýsingar um það hvert verið sé að fara og hvaða afleiðingar samningarnir geti haft fyrir íslenska hagsmuni.
Virðulegi forseti.
Mér finnst líka mikilvægt að ræða annað atriði sem ég tel að standist illa í málflutningi ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnaflokkarnir segja að þeir treysti þjóðinni og að þjóðin eigi að fá að taka ákvörðunina sjálf. Á sama tíma hefur forsætisráðherra gefið til kynna að hún muni ekki leggja „lélegan samning“ fyrir þjóðina.
Þar vaknar mjög eðlileg spurning.
Hver á að meta gæði samningsins?
Er það ríkisstjórnin eða þjóðin sjálf?
Ef þjóðin á að hafa lokaorðið hlýtur hún líka að eiga rétt á því að sjá niðurstöðuna og meta sjálf hvort samningurinn sé ásættanlegur eða ekki. Annars erum við komin inn á mjög sérkennilega braut þar sem framkvæmdarvaldið ætlar fyrst að ákveða hvaða samningur teljist nógu góður til að þjóðin fái yfirhöfuð að sjá hann.
Ég tel að það sé bæði varhugaverð hugsun og lýðræðislega óskýr nálgun.
Hlutverk ríkisstjórnar er auðvitað að semja eins vel og hún getur fyrir hönd Íslands. En hlutverk þjóðarinnar hlýtur að vera að meta sjálf hvort niðurstaðan sé ásættanleg. Það er sjálfur kjarni þjóðaratkvæðagreiðslu.
Þess vegna tel ég að umræðan verði að vera hreinskilin frá upphafi. Það þarf að liggja fyrir:
hvaða markmið Ísland setur sér,
hvaða hagsmuni við ætlum að verja,
hvernig þjóðin verður upplýst á meðan ferlinu stendur,
og að þjóðin sjálf — ekki ríkisstjórnin ein — hafi raunverulegt lokaorð um niðurstöðuna.
Virðulegi forseti.
Síðustu misseri hafa einnig sýnt okkur hversu viðkvæm lýðræðisleg umræða getur orðið. Upplýsingaóreiða hefur aukist hratt um allan heim. Samfélagsmiðlar, sjálfvirk vélmenni, skipulagðar áhrifaherferðir og erlendir hagsmunaaðilar geta haft áhrif á almenningsálit með áður óþekktum hætti.
Þess vegna tel ég að stjórnvöld verði að nálgast undirbúning þjóðaratkvæðagreiðslunnar af mikilli ábyrgð. Það er ekki nóg að tala um opna umræðu. Það þarf líka að verja sjálfa umræðuna og tryggja að skoðanamyndun þjóðarinnar sé frjáls og óháð utanaðkomandi áhrifum.
Margar þjóðir hafa á síðustu árum fjárfest markvisst í sérhæfðum greiningatækjum og tæknilegri getu til að fylgjast með skipulögðum áhrifaherferðum, rekja samhæfða dreifingu rangra upplýsinga og greina óeðlilega netumferð í aðdraganda kosninga og þjóðaratkvæðagreiðslna. Ég tel að Ísland eigi að gera slíkt hið sama.
Það snýst ekki um að stjórnvöld eigi að hafa áhrif á skoðanir fólks. Þvert á móti. Það snýst um að verja sjálfstæða skoðanamyndun þjóðarinnar og tryggja að ákvörðun Íslendinga verði tekin á grundvelli upplýstrar umræðu en ekki vegna skipulagðra áhrifa erlendra aðila eða fjársterkra hagsmunaaðila. Það er í raun grunnforsenda heilbrigðs lýðræðis.
Virðulegi forseti.
Við í Framsókn trúum á alþjóðlegt samstarf. Við styðjum EES-samninginn og náið samstarf Íslands við Evrópu. En við trúum líka á fullveldi Íslands, á forræði þjóðarinnar yfir eigin auðlindum og á það að framtíð Íslands verði best byggð á okkar eigin forsendum.
Þess vegna tel ég að Ísland eigi ekki að fara í þessa vegferð. Ekki vegna þess að við viljum loka okkur af, heldur vegna þess að reynslan, staðreyndirnar og hagsmunir Íslands benda að mínu mati í aðra átt. Við eigum að byggja áfram á þeim styrkleikum sem hafa gert Ísland að einu farsælasta samfélagi heims — en gera það á eigin forsendum og með ákvörðunarvaldið áfram hér heima.
