Tæknin lækkar fæðingartíðni
Greinar
Fæðingartíðni á Íslandi hefur aldrei verið lægri. Samkvæmt nýjustu tölum Hagstofunnar fæddust árið 2025 að meðaltali 1,56 börn á hverja konu. Fyrir rúmum áratug fór talan hins vegar aldrei undir 1,93. Þetta jafngildir um 19% samdrætti. Til þess að samfélag haldist stöðugt þarf fæðingartíðnin að vera um 2,1 barn á konu. Ísland er langt undir þeim mörkum.
Í mörgum löndum Evrópu og Asíu er fæðingartíðnin komin niður fyrir 1,5 og sums staðar nálgast hún eitt barn á konu. Það sem vekur sérstaka athygli er hraðinn á þessari þróun. Sambærileg þróun hefur átt sér stað í Rómönsku Ameríku, Miðausturlöndum og hjá öðrum Norðurlandaþjóðum.
Skýringarnar eru margar og enginn einn þáttur ræður úrslitum. Margir rannsakendur hafa nefnt í þessu samhengi að húsnæðiskostnaður hafi hækkað hratt, óvissa aukist og traust til stofnana minnkað víða eftir fjármálakreppuna. Rannsóknir hér á landi sýna einnig að fólk frestar barneignum lengur en áður. Athyglisvert er að mynstrið hefur breyst út frá félagsstöðu fólks. Áður fyrr var barneignatíðni hæst meðal tekjulægri hópa en nú eru það fremur tekjuhærri hópar sem eignast börn.
Í nýrri stórmerkilegri rannsókn eftir Hudson og Moscoso-Boedo, sem fjallar um hríðlækkandi fæðingartíðni hjá ungmennum í hinum stafræna heima (e. The Collapse of Teen Fertility in the Digital Era), kemur í ljós að tæknin skiptir sífellt meira máli. Höfundarnir sýna fram á að þar sem 4G og snjallsímar náðu fyrst fótfestu lækkaði fæðingartíðni hraðast. Ungt fólk ver nú mun meiri tíma á netinu en í félagslegum samskiptum augliti til auglitis. Rannsóknin bendir til þess að þegar samskipti færast yfir á skjáinn minnki ekki aðeins félagsleg tengsl heldur einnig líkurnar á því að fólk stofni fjölskyldu.
Þessi þróun hefur víðtækar efnahagslegar afleiðingar. Færra ungt fólk þýðir minna vinnuafl, hægari hagvöxtur og aukið álag á lífeyris- og heilbrigðiskerfi. Reynslan frá Japan sýnir að öldrun samfélags getur dregið úr framleiðnivexti áratugum saman. Þegar sífellt færri standa undir kostnaði við vaxandi hóp eldri borgara þrengist svigrúm ríkisins til fjárfestinga í innviðum, menntun og nýsköpun.
Lækkandi fæðingartíðni er eitt stærsta efnahags- og samfélagsverkefni samtímans. Verkefnið snýst ekki um að segja fólki hvernig það eigi að lifa heldur að skapa samfélag þar sem ungt fólk finnur öryggi, framtíðarsýn og raunhæfan möguleika á að stofna fjölskyldu. Lausnin á þessari áskorun er margþætt og þar er verk að vinna! Lokaorðin í bók Þórbergs Þórðarsonar, Sálminum um blómið, eru: „Þegar mannfólkið er búið að fá afskaplega mikið af framförum þá fer því að leiðast. Þá fer fólkið aftur að tala við veðrið og blómin og steinana og hlutsa á söng stjarnanna.“
Höfundur er formaður Framsóknarflokksins.
Lilja Dögg Alfreðsdóttir
