„Þjóðin sjálf á höfuðvaldið“

Lýðræði er hornsteinn farsældar þjóða. Stjórnarfarið er ekki gallalaust. Hins vegar hefur ekkert stjórnarfar reynst betra enda byggist það á skýrum lögum, frelsi einstaklinga til athafna og tjáningar, valddreifingu og sjálfstæðum dómstólum ásamt reglubundnum kosningum.

Ísland hefur notið mikillar gæfu í þessum efnum. Lýðræðishefð okkar nær allt aftur til stofnunar Alþingis á Þingvöllum árið 930. Þar kom fólk saman til að setja lög, leysa úr ágreiningi og taka ákvarðanir um framtíðina. Þessi hefð hefur mótað þjóðina og hefur stýrt henni í að taka góðar ákvarðanir um landsins gagn og nauðsynjar.

Í mínum huga er ljóst að lýðræðislegt sjálfsforræði þjóðarinnar myndi veikjast við aðild að Evrópusambandinu. Þrennt kemur til:

Valdatilfærsla. Aðild felur í sér verulegt framsal á löggjafar-, framkvæmdar- og dómsvaldi. Alþingi hefði því ekki lengur síðasta orðið á fjölmörgum sviðum. Ákvarðanataka færist því í auknum mæli til Brussel og áhrif fólksins í landinu til að hafa áhrif á löggjafann dvínar.

Takmörkuð áhrif. Ísland yrði eitt minnsta ríki sambandsins. Við fengjum vissulega fulltrúa á Evrópuþinginu og sæti við borðið í ráðherraráðinu, en vægi landsins yrði lítið í samanburði við fjölmennustu ríkin. Að hafa rödd er ekki það sama og að ráða niðurstöðunni.

Aukinn meirihluti ræður. Ákvarðanir á mörgum mikilvægum sviðum teknar með auknum meirihluta hjá ráðherraráðinu (e. Qualified Majority Voting). Ríki geta því orðið bundin af ákvörðunum sem þau eru mótfallin og ganga gegn þeirra hagsmunum. Þetta á meðal annars við um málaflokka sem skipta Íslendinga grundvallarmáli, svo sem sjávarútveg og landbúnað.

Nýlegt dæmi sýnir þetta vel. Árið 2025 mótmælti Eistland formlega ákvörðun ráðherraráðs ESB um aflaheimildir í Eystrasalti fyrir árið 2026. Eistnesk stjórnvöld töldu að niðurstaðan fylgdi ekki bestu vísindaráðgjöf og vöruðu við hættulegu fordæmi. Ákvörðunin varð engu að síður bindandi. Eistland gat skipt landskvóta sínum milli eigin útgerða en ekki sjálft ákveðið heildarafla eða veiðitakmarkanir. Þetta er kjarni málsins. Lýðræði snýst ekki aðeins um að eiga fulltrúa á fundum. Það snýst um að fólkið geti með atkvæði sínu haft raunveruleg áhrif á lagasetningu. Íslenska þjóðin hefur varðveitt lýðræði sitt í meira en þúsund ár. Við eigum að efla það og færa ákvarðanir nær fólkinu en ekki fjær. Sagan hefur kennt okkur að fjarlægist lýðræðið fólkinu í landinu, þá versna kjör þess.

„Þjóðin sjálf á höfuðvaldið, og enginn á með að skera úr málefnum þeim, sem allri þjóðinni viðkoma, nema samkvæmt vilja flestra meðal þjóðarinnar,“ sagði Jón Sigurðsson forseti. Tryggjum að ákvarðarnir um málefni þjóðarinnar séu teknar á Íslandi og með hagsmuni Íslendinga að leiðarljósi.

Höfundur er formaður Framsóknarflokksins.

Höfundur: Lilja Dögg Alfreðsdóttir

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 15. júlí 2026