Þjóðin þarf meira en hálfa gjaldmiðlaskýrslu

Val á gjaldmiðli er ekki tæknilegt smámál. Gjaldmiðill er eitt mikilvægasta hagstjórnartæki þjóðar og verður að skoða í samhengi við grunngerð hagkerfisins, útflutningstekjur og getu samfélagsins til að mæta áföllum. Útflutningur gegnir lykilhlutverki í hagkerfum lítilla og opinna ríkja þar sem hann er helsta uppspretta gjaldeyristekna. Í hagfræðinni hefur lengi verið litið á útflutning sem einn af mikilvægustu drifkröftum efnahagslegra framfara. Adam Smith og David Ricardo lögðu grunn að þessari hugsun með kenningum sínum um sérhæfingu og hlutfallslega yfirburði. Að mati Ricardos eykst velferð þjóða þegar þær sérhæfa sig í framleiðslu þeirra vara og þjónustu sem þær framleiða hlutfallslega hagkvæmast og eiga síðan viðskipti við önnur ríki. Öflugar útflutningsstoðir eru eftirsóknarverðar í öllum hagkerfum og íslenska þjóðarbúið hefur haft mikið fyrir því síðustu 80 árin að ná þessum árangri. Ástæðan fyrir þessum árangri er að Íslendingar hafa náð að sérhæfa sig í framleiðslu á vörum og þjónustu, þar sem landið er samkeppnishæft og byggist enn að stórum hluta á auðlindum landsins.

Í ljósi þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort hefja eigi aðildarviðræður við Evrópusambandið á ný lét fjármála- og efnahagsráðherra vinna skýrsluna Valkostir Íslands í gjaldmiðlamálum. Hún er gagnlegt innlegg og dregur fram kostnað sem fylgir smáum gjaldmiðli, meðal annars gengisáhættu, hærri fjármagnskostnað og flækjustig í viðskiptum. En hún svarar ekki lykilspurningunni: „Hvað kostar það Ísland að missa sjálfstæða peningastefnu?“

Fram kemur í skýrslunni að krónan sveiflist. En það gera allir gjaldmiðlar. Spurningin er hvort gengisaðlögun sé óstöðugleiki eða eðlilegur höggdeyfir. Seðlabanki Íslands hefur sýnt fram á að síðustu árin sveiflast gengi íslensku krónunnar og þeirra norsku svipað. Þegar íslenska ferðaþjónustan óx hratt styrktist krónan, kaupmáttur jókst og ofhitnun var dempuð. Þegar hún hrundi í heimsfaraldrinum veiktist krónan og mildaði höggið. Aðlögunin fór að hluta fram í gegnum gjaldmiðilinn en ekki eingöngu í gegnum atvinnuleysi, laun, eignaverð og búferlaflutninga. Sjálfstæður gjaldmiðill skiptir miklu máli fyrir Ísland. Áfall í einni útflutningsstoð hefur mun meiri áhrif hér en í hagkerfum með dreifðari og fjölbreyttari útflutning. Það er athyglisvert að Hilde C. Bjørnland, einn höfunda skýrslunnar, er frá Noregi, landi sem hefur haldið fast í eigin gjaldmiðil. Í norskri umræðu hefur hún nú bent á að olíudrifið hagkerfi þurfi sveigjanleika eigin gjaldmiðils.

Skýrsla ráðherra segir bara hálfa söguna, þar sem ekki er gerð ábatagreining. Þjóðin þarf líka að vita hver er ávinningurinn sem felst í sjálfstæðri peningastefnu.

Höfundur er formaður Framsóknarflokksins.

Höfundur: Lilja Dögg Alfreðsdóttir

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 10. júní 2026