Eins og alþjóð veit, hefur Seðlabanki Íslands hækkað stýrivexti um 0,25 prósentustig, í 7,50 prósent, sbr. ákvörðun bankans frá 18. mars sl. Tveir af fimm nefndarmönnum vildu ganga enn lengra og hækka vexti um 0,5%! Það segir sína sögu. Verðbólgan er þrálát og verðbólguvæntingar hafa hækkað.
Staðan er einfaldlega alvarleg, sérstaklega fyrir heimilin og fyrirtækin sem hafa beðið eftir tímabæru vaxtalækkunarferli. Sú von er tálsýn í dag.
Lilja Dögg Alfreðsdóttir, formaður Framsóknar, hefur líkt efnahagsstjórn ríkisstjórnarinnar við söguna um Þyrnirós: ríkisstjórnin hafi sofið á verðbólguvaktinni á meðan vandinn byggðist upp. Sú samlíking á vel við. Ólíkt sögunni um Þyrnirós, þá eru þyrnar verðbólgunnar ekkert gamanmál. Þeir fela í sér hærri vexti, vaxandi greiðslubyrði og almenna óvissu fyrir fólk og fyrirtæki.
Þyrnirós svaf í 100 ár. Og miðað við gang mála virðumst við sem þjóð þurfa hundrað ár til að ná tökum á verðbólgu. En ef verðbólga, vextir og óstöðugleiki verða viðvarandi blasir við sú hætta að fleiri ungir Íslendingar leiti tækifæranna annars staðar.
Hlustum á Seðlabankann
Ríkisstjórnin stefnir á jafnvægi í ríkisútgjöldum árið 2027. Seðlabankastjóri hefur þó bent á að afgangur eða halli ríkissjóðs sé aðeins einn mælikvarði á stöðu ríkisfjármála. Það skipti líka máli hvernig ríkið er fjármagnað og hvort umfang þess sé að aukast hverju sinni. Ábyrg ríkisfjármál snúast þannig ekki aðeins um jöfnuð tekna og gjalda, heldur líka um umfang, tímasetningu aðgerða, áherslur og þau skilaboð sem stjórnvöld senda inn í hagkerfið.
Orð Seðlabankastjóra um frumvarp ríkisstjórnarinnar um að tengja bætur almannatrygginga við launavísitölu (eða þróun verðlags) eru í þessu ljósi allra athygli verð: „Þetta hjálpar ekki til," sagði hann þegar vaxtaákvörðun bankans var kynnt. Þetta eru í raun þung skilaboð þótt þau hljómi léttvæg. Þau snúast á engan hátt um andstöðu við að bæta stöðu bótaþega, heldur um tímasetningu aðgerða ríkisins hverju sinni.
Ef einhvern tímann var tilefni til sýna aga í ríkisfjármálum og leggja til ábyrgar aðgerðir, þá er það nú.
Innlend ábyrgð
Átök í Miðausturlöndum og hækkandi olíuverð hafa aukið verðbólguþrýsting á heimsvísu, og þar með hér á landi. Við höfum engin áhrif á ytri aðstæður. En við ráðum því hvernig við rekum ríkissjóð og hvort við vinnum saman að lausnum. Við ráðum því hvort við aukum útgjöld á viðkvæmum tíma eða hvort við beitum festu til að draga úr verðbólguþrýstingi og skapa forsendur fyrir vaxtalækkunum.
Heimilin borga reikninginn
Háir stýrivextir þýða þyngri greiðslubyrði og minna svigrúm fyrir fjölskyldur. Há verðbólga étur upp kaupmátt og hækkar höfuðstól verðtryggðra skulda. Milljónir króna bætast við höfuðstól hefðbundinna verðtryggra lána á hverju ári. Þeir sem minni fjárráð hafa verða verst úti. Höfum það hugfast.
Há verðbólga gerir allar áætlanir enn fremur hálf vonlausar, bæði fyrir fyrirtæki og einstaklinga.
Hver bjóst við tugþúsunda króna hækkun á afborgunum húsnæðislána í vor- og sumargjöf árið 2026, jafnvel út allt árið.
Við sem ætluðum að vera komin í sólríkt vaxtaskjól.
Verðbólgusía
Við þessar aðstæður þarf nánast hver meiri háttar ákvörðun ríkisins að komast í gegnum eins konar verðbólgusíu. Hún þarf að standast raunverulegt stöðugleikapróf. Dregur hún úr verðbólguþrýstingi eða eykur hann? Eykur hún trú á hagstjórninni eða grefur undan henni? Færir hún okkur nær vaxtalækkunum eða ýtir þeim lengra frá?
Þetta eru spurningarnar sem skipta máli núna. Framsókn er sem fyrr reiðubúin til samstarfs um slíkt mat og forgangsröðun og vinna náið með öllum hagaðilum að því að verja forsendur kjarasamninga og stöðugleika.
Vekjaraklukkan hefur hringt. Þyrnirós þarf að vakna. Við skulum vekja hana af værum blundi. Saman.
Höfundur er þingmaður Framsóknar.
