Vaxandi vandi ríkisfjármála Evrópu

Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst er mikilvægt að umræðan byggist á staðreyndum og bestu fáanlegu greiningum. Ný skýrsla Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sem var gefin út 13. júlí sl. og ber heitið: Aðþrengd ríkisfjármál Evrópu – Tekist á við vaxandi útgjaldaþrýsting (e. Europe’s Fiscal Squeeze – Tackling Rising Spending Pressures), er mikilvægt innlegg í þá umræðu. Hún dregur upp mynd af álfu sem stendur frammi fyrir áður óþekktum útgjaldaþrýstingi og erfiðum ákvörðunum um framtíð opinberra fjármála.

Samkvæmt mati AGS gætu útgjöld Evrópuríkja vegna öldrunar samfélaga, heilbrigðisþjónustu, lífeyrismála, loftslagsaðgerða og aukinna öryggis- og varnarskuldbindinga aukist að meðaltali um nærri 5% af vergri landsframleiðslu til ársins 2040. Það jafngildir í grófum dráttum öllum útgjöldum hins opinbera til menntamála í dæmigerðu Evrópuríki. Þar við bætast fjárfestingar í innviðum, orkuskiptum og stafrænni umbreytingu.

Á sama tíma er skuldastaða margra Evrópuríkja þegar þung. Í sviðsmynd AGS, þar sem ekki er gripið til frekari aðgerða, gætu skuldir hins opinbera tvöfaldast og farið úr um 65% í um 130% af landsframleiðslu fyrir árið 2040. Slík þróun myndi auka vaxtakostnað, draga úr hagvexti og veikja getu ríkja til að bregðast við nýjum áföllum.

Skýrslan er jafnframt raunsæ um að engin einföld lausn sé til. Skattahækkanir, niðurskurður eða aukin skuldsetning duga ekki. Lagðar eru til kerfisumbætur til að örva hagvöxt og endurskoðun á umfangi opinberrar þjónustu.

Þessi greining skiptir máli fyrir Ísland. Stjórnvöld hafa haldið því fram að nú sé aðeins verið að taka afstöðu til þess hvort hefja eigi viðræður að nýju. En viðræður fara ekki fram í tómarúmi. Þær fara fram við Evrópusamband sem stendur frammi fyrir umfangsmiklum fjárhagslegum áskorunum og óumflýjanlegum kerfisumbótum. Þess vegna er mikilvægt að kjósendur fái allra bestu upplýsingar um stöðu mála áður en þeir greiða atkvæði.

Skýrsla Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er ekki pólitísk heldur faglegt mat á þróun sem þegar er hafin. Hún sýnir að Evrópa stendur frammi fyrir erfiðum ákvörðunum um skatta, útgjöld, skuldir og forgangsröðun. Þetta eru aðstæður sem umsóknarríki ganga inn í. Íslensk stjórnvöld hafa ekki fjallað mikið um þessa erfiðu stöðu ríkisfjármála í Evrópu.

Þjóðaratkvæðagreiðslan hinn 29. ágúst snýst því ekki aðeins um að hefja viðræður. Hún snýst um það hvort Íslendingar vilji leggja af stað í vegferð inn í samband sem stendur frammi fyrir einni mestu endurskipulagningu opinberra fjármála í áratugi. Áður en fyrsta skrefið er tekið ber að horfa raunsætt á stöðuna en ekki byggja ákvarðanir á óskhyggju. Það er lágmarkskrafa í jafn mikilvægu máli og framtíðarskipan tengsla Íslands við Evrópusambandið er.

Höfundur er formaður Framsóknarflokksins.

Höfundur: Lilja Dögg Alfreðsdóttir

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 29. júlí 2026