90.000 króna vaxtakostnaður á hvern íbúa, og bærinn sker niður í skólum og leikskólum
News
Í janúar samþykkti bæjarstjórn Garðabæjar niðurskurð upp á 200 milljónir króna. Skólar og leikskólar þurfa að spara 80 milljónir, velferðarþjónustan 50 milljónir og umhverfismál 50 milljónir. Þetta er ekki smávægileg aðlögun, þetta er niðurskurður á þjónustu sem þú og ég notum á hverjum degi. En á sama tíma tala bæjaryfirvöld um trausta afkomu og sterkan rekstur. Eitthvað stemmir ekki. Til að skilja þetta þarf að skoða hvernig bærinn er í raun að fjármagna sig.
Lóðasalan sem stendur undir rekstrinum
Hugsum okkur fjölskyldu í Garðabæ sem selur hluta af eignum sínum til að standa straum af útgjöldum, bifreið eitt árið, húsgögn annað árið og raftæki þriðja árið. Launin koma inn reglulega en þau duga ekki ein og sér. Þetta gengur vel á meðan eitthvað er til að selja, en þegar ekkert er eftir kemur bilið í ljós og reikningarnir bíða. Garðabær er í svipaðri stöðu. Hluti tekna bæjarins kemur af sölu á byggingarrétti, það er lóðum og rétti til að byggja á þeim. Árið 2025 er áætlað að þessar tekjur nemi 3,7 milljörðum króna af samtals 33 milljörðum. Án þessa tekna snýst hagnaðurinn í rúmlega 1,5 milljarða króna tap. Þetta eru tekjur sem ráðast af því hvort einhver kaupir lóð af bænum þetta ár, ekki af útsvari eða fasteignagjöldum sem greiðast reglulega. Þær geta hækkað og þær geta hrunið.
Graf 1 — Rekstrarniðurstaða A-hluta með og án byggingarréttar (í ma. kr.)
Kólnandi markaður á versta tíma
Vandinn er sá að fasteignamarkaðurinn er að kólna rétt þegar þetta skiptir mestu máli. Hlutfall íbúða sem selst yfir nafnverði í janúar 2026 var það lægsta í tæp sjö ár. Fjöldi íbúða til sölu á höfuðborgarsvæðinu hefur farið úr 1.500 í yfir 3.600 á þremur árum, meira en tvöföldun. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun tilkynnti í mars að fjöldi fullkláraðra en óseldum íbúða á landsvísu hafi aukist um 41% á sex mánuðum. Þegar kaupendur eru fáir og íbúðir seljast hægar minnkar eftirspurn eftir nýjum lóðum, og tekjurnar sem bærinn treystir á dragast saman með henni. Á sama tíma hefur Garðabær vaxið hraðar í íbúðabyggingum en nokkurt annað sveitarfélag á höfuðborgarsvæðinu utan Reykjavíkur, 16% aukning. Meiri uppbygging þýðir fleiri lóðir til sölu, en ef markaðurinn kólnar þýðir það líka meiri áhætta.
Reglurnar sem bærinn uppfyllir ekki
Lög og reglur um fjármál sveitarfélaga gera kröfu um að reksturinn standi á eigin fótum. Vextir af lánum, afborganir og innviðafjárfestingar eiga að greiðast úr venjulegum rekstrartekjum, útsvari og fasteignagjöldum. Byggingarréttarsala telst ekki til þeirra. Mælikvarðinn sem notaður er heitir framlegðarhlutfall og lágmarkskrafan er 15%. Áætlað hlutfall Garðabæjar fyrir 2026 er 9,9%. Þetta þýðir að bærinn er nú þegar að fjármagna hluta rekstrarins með skuldum.
Skuldir og vaxtakostnaður
Langtímaskuldir bæjarins hafa meira en þrefaldast frá 2015 og áætlaður vaxtakostnaður ársins 2025 nemur 1,87 milljörðum króna. Þetta eru yfir 90.000 krónur á hvern einasta íbúa, eingöngu í vöxtum. Til samanburðar er niðurskurðurinn í janúar um 9.000 krónur á íbúa. Hann nær langt í frá því að jafna vaxtabyrðina.
Graf 2 — Langtímaskuldir A-hluta 2015–2025 (í ma. kr.)
Brotið tekjumódel
Hluti af þessum vexti á sér skýringu. Garðabær er samfélag í vexti og bærinn hefur fjárfest í skólum, götum og veitukerfi sem vaxandi íbúafjöldi þarfnast. Laun og launatengd gjöld hafa hækkað, verðlag er hærra og fleiri íbúar þýðir meiri þjónustuþörf. Þetta eru raunveruleg útgjöld sem skýra hluta af myndinni. En vandinn er ekki hvort bærinn er að vaxa. Vandinn er að bærinn hefur byggt tekjumódelið sitt of mikið á einni og sömu uppsprettu, sölu lóða. Þegar sú sala kólnar kemur bilið í ljós, og þá er 200 milljóna niðurskurður ekki lausnin.
Hvað þýðir þetta fyrir þig?
Ef fasteignamarkaðurinn heldur áfram að kólna og lóðasalan dragst saman um 10 til 15% kemur bilið í ljós að fullu. Þú munt finna það í færri kennurum á hvern nemanda, í styttri opnunartíma leikskóla og í minni sérfræðiþjónustu í skólum, hvort sem það er námsráðgjöf eða sálfræðiþjónusta. Þú munt finna það í lengri biðtíma eftir félagslegri ráðgjöf, í skertri þjónustu við aldraða og fatlað fólk og í færri stuðningsúrræðum fyrir fjölskyldur í vanda. Þú munt finna það í torgum og leiksvæðum sem bíða þrifs og viðhalds, í snjómokstri, í lengri biðtíma á viðgerðum á götuljósum og gangstígum og í minni fjárfestingu í grænum svæðum. Kannski hefur þú þegar fundið þetta. Pappatunnan mín segir mér að eitthvað er að.
Spyrjum áður en við greiðum atkvæði
Sveitarstjórnarkosningar eru í vor og þetta er rétti tíminn til að spyrja. Tekur lengri tíma að sækja sér sérfræðiþjónustu í skólum bæjarins? Er beðið lengur eftir félagslegri ráðgjöf? Er þjónustan við aldraða og fatlað fólk að skerðast? Eru stuðningsúrræðin fyrir fjölskyldur í vanda að fækka? Eða er það kannski eitthvað minna? Er pappírstunnan þín að fyllast hraðar upp á síðkastið? Íbúar Garðabæjar eiga rétt á skýrum svörum, áður en þeir ganga í kjörklefann. Við í Framsókn ætlum að halda áfram að sækja fram og vera það aðhald sem þarf.
Höfundur er Einar Þór Einarsson sem skipar 3. sæti á lista Framsóknar í Garðabæ fyrir komandi sveitarstjórnarkosningar.
Tölur byggjast á fjárhagsáætlun Garðabæjar 2026–2029, ársreikningum sveitarfélagsins og gögnum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar.
