Megi Ísland ráða sínum málum

Við fögnum því í dag að 82 ár eru liðin frá stofnun lýðveldisins Íslands. Með þeirri sögulegu ákvörðun hinn 17. júní 1944 náðist lokamarkmið langrar sjálfstæðisbaráttu. Hún var borin uppi af eldhugum sem höfðu bjargfasta trú á því að íslenskri þjóð myndi farnast best á grundvelli eigin sjálfstæðis. Barátta Íslendinga varð ekki til í tómarúmi heldur mótaðist af þeim frelsisvindum sem fóru um Evrópu á 19. öld, þar sem kröfur um þjóðfrelsi, lýðræði og rétt þjóða til að ráða eigin málum urðu sífellt sterkari. Eftir fyrri heimsstyrjöldina sóttu hugmyndir um sjálfsákvörðunarrétt þjóða enn frekar í sig veðrið og fullvalda þjóðríki urðu ein af undirstöðum nýrrar skipanar í alþjóðamálum. Fullveldi Íslands árið 1918 og stofnun lýðveldisins árið 1944 voru þannig hluti af stærri evrópskri framrás frelsis og sjálfsákvörðunarréttar.

Ísland hefur á lýðveldistímanum farið úr því að vera eitt fátækasta ríki Evrópu í að verða eitt mesta velmegunarsamfélag heims. Lífskjör hafa batnað, atvinnulífið orðið fjölbreyttara og útflutningstekjur margfaldast. Við höfum nýtt auðlindir landsins, byggt upp öflugt velferðarsamfélag og skapað tækifæri fyrir fólk óháð efnahag.

Sjálfstæði hefur aldrei þýtt einangrun. Þvert á móti hefur Ísland sem frjálst og fullvalda ríki ræktað náin samskipti við aðrar þjóðir. EES-samningurinn, EFTA, Atlantshafsbandalagið og varnarsamstarfið við Bandaríkin hafa tryggt okkur markaðsaðgang, öryggi og sterka stöðu í alþjóðakerfinu. Ísland hefur rödd meðal þjóða og hefur getað sótt fram á eigin forsendum. Lýðveldið snýst einnig um sjálfsmynd okkar. Tungumálið, bókmenntirnar og menningin hafa mótað þjóðina og voru meðal helstu raka sjálfstæðisbaráttunnar.

Nú stendur þjóðin frammi fyrir mikilvægri ákvörðun um hvort hefja eigi aðildarviðræður við Evrópusambandið að nýju. Sú ákvörðun varðar ekki aðeins samtímann heldur einnig komandi kynslóðir. Þess vegna þarf umræðan að einkennast af gagnrýninni hugsun, rökum og staðreyndum. Jón Sigurðsson forseti var óhræddur við að vera á öndverðri skoðun við samtímamenn sína. Hann byggði málflutning sinn á skýrri hugsun og trú á lýðræðinu.

Við eigum að ræða Evrópumálin af sanngirni og byggja málflutning okkar á staðreyndum. Mín afstaða er skýr. Ísland á að halda áfram öflugu samstarfi við Evrópu en ekki hefja aðildarviðræður að nýju. Framtíðin að mínu mati er bjartari utan Evrópusambandsins, þar sem við erum frjálsari til athafna og mótum okkar utanríkisstefnu sjálf.

Þjóðríki dagsins lifa enn góðu lífi. Lýðveldið er fjöregg okkar. Það ber okkur að rækta með virkri þátttöku í samfélaginu okkar, heilbrigðum skoðanaskiptum og ábyrgð gagnvart framtíðinni. Megi Ísland áfram ráða sem mestu um sín eigin málefni um ókomna tíð.

Höfundur er formaður Framsóknarflokksins.

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 17. júní 2026

Höfundur: Lilja Dögg Alfreðsdóttir