Nýtt verklag: Verðbólgusía

Verðbólga var á hraðri niðurleið allt árið 2024 en hefur nú tekið við sér á ný og vaxtalækkunarferlinu er lokið í bili. Það eitt og sér ætti að vera ríkisstjórninni tilefni til tafarlausrar endurskoðunar á eigin verkum og áherslum. Þegar verðbólga mælist 5,2% og verðbólguvæntingar hækka, samhliða háum vöxtum og vaxandi þrýstingi á heimili og atvinnulíf, er ekki lengur unnt að skýla sér á bak við tímabundnar skýringar eða ytri aðstæður einar saman. Seðlabankinn telur að þessa þróun megi að nokkru rekja til hækkunar opinberra gjalda og afleiddra áhrifa þeirra. Með því er bent á það með skýrum hætti að stjórnvöld bera sjálf hluta ábyrgðarinnar.

Þegar hið opinbera hækkar gjöld, gjaldskrár og álögur verulega umfram verðbólgumarkmið, þá vinnur það beinlínis gegn því að ná verðbólgu niður. Þetta er grundvallaratriði í hagfræði. Á slíkum tímum ætti meginviðmið ríkisstjórnar að vera að auka ekki verðbólguþrýstinginn heldur draga úr honum. Þar verður ekki bæði sleppt og haldið. Ríkisfjármál, gjaldskrárákvarðanir og almenn stefna hins opinbera verða að taka mið af þeirri einföldu staðreynd að hvert skref sem eykur kostnað í hagkerfinu getur tafið fyrir því að verðbólga hjaðni og vextir lækki.

Afleiðingarnar eru þegar orðnar erfiðar fyrir heimilin og fyrirtækin í landinu. Verðtryggðar skuldir heimilanna hafa aukist verulega og sífellt stærri hluti ráðstöfunartekna fer í húsnæðiskostnað. Fyrirtæki finna einnig fyrir vaxandi þunga. Fjármögnun er dýr, rekstrarskilyrði hafa versnað og svigrúm til fjárfestinga minnkar.

Nauðsynlegt er að ríkisstjórnin kynni nýtt verklag og beiti verðbólgusíu á allar stærri ákvarðanir sínar næstu mánuði. Spyrja verður ávallt: Mun þessi aðgerð draga úr verðbólgu eða auka hana? Þetta á jafnt við um gjaldskrár, útgjaldaákvarðanir, ný lög og nýjar reglugerðir og skuldbindingar ríkissjóðs. Sem dæmi má nefna húsnæðispakka ríkisstjórnarinnar. Þar á að hækka skatta á leigutekjur og söluhagnað húsnæðis og taka þær breytingar gildi um áramótin. Hefði sú breyting farið í gegnum verðbólgusíu hefði hún aldrei staðist það próf vegna neikvæðra áhrifa á verðbólgu. Samkvæmt Kára S Friðrikssyni, sérfræðingi hjá greiningardeild Arion banka, er talið að leiguverð muni hækka um allt að 18%-25%, þegar skattahækkun ríkisstjórnarinnar á leigutekjur og söluhagnað leiguíbúða tekur gildi. Húsnæðisliðurinn er fyrirferðarmikill í vísitölu neysluverðs og telur um fjórðung. Aðgerðaleysi er ekki kostur. Nú þarf skýra forystu, ábyrg vinnubrögð og vilja til að taka erfiðar en nauðsynlegar ákvarðanir. Framsókn kallar eftir samvinnu í þessum efnum. Þar verður ekki lengur sofið á verðbólguvaktinni.