Vatnajökulsþjóðgarður fyrir heimamenn

Vatnajökulsþjóðgarður var stofnaður 2008 eftir áralangan undirbúning stjórnvalda í náinni samvinnu við sveitarfélög, landeigendur og íbúa. Þjóðgarðurinn hverfist um þrjú meginmarkmið: náttúruvernd, útivist og byggðaþróun. Þarna var brotið blað, með því að setja það sem sérstakt markmið að tilurð þjóðgarðsins ætti að efla byggð á nærsvæðinu. Íbúar í Öræfum, í Suðursveit og á Hornafirði höfðu, og hafa enn, miklar væntingar um að tilurð hans verði aflvaki í atvinnu- og byggðaþróun.

Brýn þörf á uppbyggingu

Umhverfi Öræfajökuls, og þar með talið Skaftafell og Jökulsárlón, er lykilstaður fyrir ferðaþjónustu á Íslandi. Það hefur verið einn af aðalleikurum í mörgum kvikmyndum og auglýsingum. Er oft á tíðum í stóru hlutverki í landkynningu erlendis. Og er ekki síst vettvangur fjölmargra fyrirtækja í eigu heimamanna, sem bjóða upp á gistingu, afþreyingu og veitingaþjónustu.

Það er brýn þörf á uppbyggingu innviða innan Vatnajökulsþjóðgarðs. Það er einnig brýnt að færa rekstraraðilum innan garðsins fyrirsjáanleika í rekstri sínum. Nú eru samningar gerðir til skamms tíma sem, eðli málsins samkvæmt, hamlar þeim og starfsmönnum þeirra við að taka ákvarðanir til framtíðar.

Nýsköpun og frumkvöðlastarf

Frumkvöðlastarf heimamanna við afþreyingu og veitingasölu til ferðamanna hefur staðið yfir lengi. Á níunda áratug síðustu aldar var fyrst siglt með ferðamenn á Jökulsárlóni. Það skóp síðar af sér tækifæri til frekari atvinnuþróunar í formi slöngubátasiglinga, kayaksiglinga, íshellaskoðana og jöklaganga víðs vegar við rætur Vatnajökuls. Þessi starfsemi gerði fjölskyldum kleift að setjast að og starfa við ferðaþjónustu.

Það er mikilvægt fyrir öll svæði innan Vatnajökulsþjóðgarðs að heimamenn geti treyst því að þegar starfsemi er byggð upp innan þjóðgarðs sé henni ekki kippt úr höndum þeirra með útboðum þar sem hæsta boð gildir. Samningar þurfa að vera gerðir til langs tíma með náttúruvernd, útivist og byggðaþróun að markmiði.

Hagsmunir heimamanna

Haustið 2025 var skipaður starfshópur á vegum umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytis um uppbyggingu og ráðstöfun heimilda til reksturs við Jökulsárlón. Hópnum er gert að tryggja upplýsingaflæði, samskipti og samráð við stofnanir, sveitarfélög og aðra nauðsynlega hagsmunaaðila. Betra hefði verið að Sveitarfélagið Hornafjörður ætti fulltrúa í þeim hópi en það er ekki raunin.

Um aldir ógnaði jökullinn byggðinni, hér var það hann sem réð ríkjum og kærði sig kollóttan um samfélagið við rætur hans. Nú felur tilvera hans í sér mörg tækifæri. Heimamenn hafa þegar tekið höndum saman, safnað verulegu hlutafé og eru tilbúnir að snúa bökum saman og standa að uppbyggingu við Jökulsárlón. Ungt fólk sest að í Öræfum og tekur að sér veitingarekstur í þjónustumiðstöðinni í Skaftafelli, ennþá bólar ekki á langtímasamningi við það unga fólk.

Hagsmunir samfélagsins í Ríki Vatnajökuls þurfa að vera ofarlega á blaði þegar stjórnvöld leggja línur um fyrirkomulag uppbyggingar og atvinnurekstrar. Íbúar verða að treysta því að Vatnajökulsþjóðgarður standi með heimamönnum en ekki í vegi þeirra.

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 16. mars 2026